დიმიაანთ წულუკიძეების კოშკი

დიმიაანთ წულუკიძეების კოშკი, რომელიც არქიტექტურულად გვიანი შუა საუკუნეების თავდაცვით ნაგებობას წარმოადგენს, ალაზნის ველის ჩრდილოეთ ნაწილში მყარად დგას. ის მდებარეობს ახმეტის მუნიციპალიტეტში, კახეთის ისტორიულ მხარეში. ეს ციხე-კოშკი სრულიად დაცილებულია მასობრივ, კომერციალიზებულ ტურისტულ მარშრუტებს. მაშინ, როდესაც აღმოსავლეთ საქართველოს ძირითადი ტურისტული გზამკვლევები ყურადღებას უპირატესად დიდ სამონასტრო ცენტრებსა და თანამედროვე მარნებს უთმობენ, ეს კონკრეტული ძეგლი ინახავს სოფლის თავდაცვითი არქიტექტურის ავთენტურ ნიმუშს, რომელიც სამხრეთ კავკასიის ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ პერიოდში აიგო.

მდინარეთა ნაყარ ნიადაგებსა და სეზონურ მცენარეულობას შორის მოქცეული ნაგებობა გვიანფეოდალური ხანის რეგიონული არქიტექტურული ტრადიციების მკაფიო გამოხატულებაა. სამეფო ციტადელებისგან განსხვავებით, ეს სიმაგრე ადგილობრივი არისტოკრატიის, კერძოდ კი წულუკიძეთა საგვარეულოს თავდაცვით ინიციატივას წარმოადგენდა. ძეგლის პირვანდელი სახით შენარჩუნება მკვლევრებსა და ისტორიკოსებს აძლევს უნიკალურ შესაძლებლობას, შეისწავლონ ადრეული თანამედროვე ხანის მშენებლობის მეთოდები, რეგიონის სტრატეგიული სამხედრო დაგეგმარება და ადგილობრივი მოსახლეობის გადარჩენის მექანიზმები მუდმივი ომიანობის პირობებში.

კოშკის მიმდებარე ლანდშაფტი ხასიათდება ნოყიერი სახნავ-სათესი მიწებითა და იმ დაბლობის ტყეების ნაშთებით, რომლებიც ისტორიულად ფარავდა კახეთის ველებს. ეს მდებარეობა კოშკის ზედა პლატფორმაზე მდგარ მეთვალყურეებს საშუალებას აძლევდა, მკაფიოდ გაეკონტროლებინათ მდინარეთა ხეობებიდან და კავკასიონის ქედის ძირიდან მომავალი გზები. დღეს ძეგლი არსებობს როგორც ღია ისტორიული ნანგრევი, ყოველგვარი თანამედროვე მოდიფიკაციების, მესერებისა და რეგულაციების გარეშე, რაც მნახველს საშუალებას აძლევს, პირისპირ შეხვდეს წარსულის ნამდვილ კვალს.

ისტორიული კონტექსტი და ლეკიანობის ეპოქა

დიმიაანთ წულუკიძეების კოშკის მშენებლობა ზუსტად თარიღდება XVII საუკუნის გვიანი პერიოდითა და XVIII საუკუნის დასაწყისით. ეს იყო ხანა, როდესაც კახეთის სამეფო უკიდურესი პოლიტიკური ფრაგმენტაციისა და გარეშე სამხედრო ძალების ზეწოლის ქვეშ იმყოფებოდა. საქართველოს ისტორიის ამ მონაკვეთში, სეფიანთა ირანსა და ოსმალეთის იმპერიას შორის არსებული დაპირისპირება ასუსტებდა ცენტრალურ სამეფო ხელისუფლებას. ამ არასტაბილურობამ ხელი შეუწყო ხანგრძლივი, დაბალი ინტენსივობის კონფლიქტის წარმოშობას, რომელიც ისტორიაში ლეკიანობის სახელითაა ცნობილი. ეს ტერმინი აღნიშნავს დაღესტნელი მთიელების მიერ კავკასიონის გადმოვლით განხორციელებულ მუდმივ, მოულოდნელ თავდასხმებს, ძარცვასა და ტყვეების გატაცებას.

ვინაიდან სამეფო ლაშქარი ფიზიკურად ვერ ახერხებდა სწრაფ რეაგირებას იზოლირებულ სოფლებზე თავდასხმის დროს, თავდაცვის ორგანიზება ადგილობრივ თავადებსა და გლეხურ თემებს ევალებოდათ. ჩრდილოეთ კახეთის გავლენიანმა თავადებმა, წულუკიძეებმა, ეს კოშკი სწორედ ლოკალურ თავშესაფრად ააგეს. საფრთხის მოახლოებისას, ბუკის ხმის ან ხეობაში სასიგნალო კოცონის დანთებისთანავე, მიმდებარე ტერიტორიაზე მომუშავე გლეხები ტოვებდნენ ყანებს და თავადის რაზმთან ერთად კოშკის სქელ კედლებს აფარებდნენ თავს.

არქიტექტურა და კონსტრუქციული თავისებურებები

ნაგებობის სტრუქტურული გეგმარება ასახავს გვიანი შუა საუკუნეების ქართული სამხედრო ინჟინერიის პრაგმატიზმს, სადაც გამოყენებულია ლოკალური მასალები, რომლებიც გათვლილი იყო ცეცხლსასროლი იარაღის დარტყმების გასაჟღენთად. ძირითად სამშენებლო მასალას წარმოადგენს რიყის ქვა, რომელიც უხვად მოიპოვებოდა ახლომდებარე მდინარეებში. ქვების შესაკავშირებლად გამოყენებულია კირის დუღაბის სქელი ფენა, რომელშიც ორგანულ კომპონენტებსაც ურევდნენ სიმტკიცისთვის. კონსტრუქციულად მნიშვნელოვანი წერტილების — კუთხეების, ღიობების, თაღებისა და სათოფურების — გამოსაყვანად მშენებლებმა გამოიყენეს ბრტყელი, კვადრატული ქართული აგური, რომელიც ადგილობრივი თიხისგან იწვებოდა.

არქიტექტურულად, ფასადი მიჰყვება კლასიკურ მრავალსართულიან ვერტიკალურ კონფიგურაციას, რომელიც თავდაპირველად რამდენიმე დონედ იყოფოდა:

• პირველი სართული: უსაფრთხოების მიზნით, მას არ გააჩნდა სარკმლები და კარები. აქ მოხვედრა მხოლოდ მეორე სართულიდან, გადასატანი ხის კიბეებით იყო შესაძლებელი. ეს სივრცე ძირითადად გამოიყენებოდა მარცვლეულის, წყლის ქვევრებისა და დენთის შესანახად, აგრეთვე მტრის ალყის დროს პირუტყვის დროებით შესახიზნად.
• საცხოვრებელი სართულები: შუა დონეებზე მოწყობილი იყო საცხოვრებელი პირობები. კედელში პირდაპირ იყო დატანებული დიდი აგურის ბუხარი ზამთრის ცივ დღეებში თავდაცვითი პოზიციის გასათბობად. კედლის ნიშები კი სურსათისა და პირადი ნივთების შესანახად გამოიყენებოდა.
• ზედა თავდაცვითი პლატფორმა: უმაღლესი დონე ყველაზე მეტად იყო დაცული. აქ განლაგებული იყო ქონგურები და სპეციალური კუთხით გაჭრილი სათოფურები. ეს ხვრელები შიგნიდან ფართო იყო, ხოლო გარედან ვიწრო, რაც მცველებს საშუალებას აძლევდა, ეფექტურად ეწარმოებინათ ცეცხლი კოშკის ძირთან მისული მტრის წინააღმდეგ ისე, რომ თავად დაცულნი ყოფილიყვნენ ისრებისა თუ ტყვიებისგან.

არქეოლოგიური მდგომარეობა და ლანდშაფტი

დღეისათვის დიმიაანთ წულუკიძეების კოშკი შემორჩენილია ნანგრევების სახით, რაც ასახავს ბუნებრივი სტრუქტურული დაშლის პროცესს, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ყოველგვარი ხელოვნური ჩარევის გარეშე მიმდინარეობდა. სართულშუა ხის გადახურვები დიდი ხანია ჩამოშლილია, რის გამოც ნაგებობის შიდა სივრცე დღეს მთლიანად ცარიელია პირველი სართულიდან ცამდე. ეს ღია კონფიგურაცია საშუალებას აძლევს მნახველებს, დეტალურად შეისწავლონ კედლის შიდა წყობა და ის ბუდეები, სადაც კოშკის მზიდი ხის ძელები იყო დაყრდნობილი.

საუკუნეების განმავლობაში ადგილობრივი ფლორა ორგანულად შეერწყა ნანგრევებს. კედლების ნაპრალებში, ძველ კირის დუღაბზე, ხავსი და მცირე ზომის ბუჩქებია მოდებული. ეს ბუნებრივი პროცესი კიდევ უფრო უსვამს ხაზს ძეგლის პირველყოფილ სახეს. კოშკის გარე პერიმეტრზე მიმოფანტულია დროთა განმავლობაში ჩამოშლილი ქვები, რაც ნათლად აჩვენებს ნაგებობის ხანდაზმულობას და სრულიად განსხვავდება თანამედროვე, ხშირად ხელოვნურად გაახალგაზრდავებული რესტავრირებული ძეგლებისგან.