ხირსის მამათა მონასტერი

კახეთის ბარში, სიღნაღისა და დედოფლისწყაროს გასაყართან, სოფელ ხირსაში მდებარე ხირსის წმინდა სტეფანე ხირსელის სახელობის მონასტერი ადრეული შუა საუკუნეების ქართული სამონასტრო ცხოვრების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კერაა. ეს წმინდა ადგილი პირდაპირ უკავშირდება ასურელი მამების მოღვაწეობას, რომლებმაც მე-6 საუკუნეში ფუნდამენტური როლი ითამაშეს ქრისტიანული რელიგიისა და კულტურის განმტკიცებაში აღმოსავლეთ საქართველოში. სამონასტრო კომპლექსი საუკუნეების განმავლობაში ინახავდა რეგიონის ისტორიულ მეხსიერებას, რაც დღესაც ნათლად აისახება მის მრავალშრიან არქიტექტურაში.

სტეფანე ხირსელის მოღვაწეობა და ისტორია

ისტორიული ტრადიციის თანახმად, მონასტერი მე-6 საუკუნეში დააარსა ცამეტ ასურელ მამათაგან ერთ-ერთმა — წმინდა სტეფანე ხირსელმა. მანვე აირჩია ეს ადგილი თავისი მისიონერული საქმიანობისთვის ჰერეთსა და კახეთში. წმინდა სტეფანე იქვე, ტაძარშია დაკრძალული, რამაც ხირსა საუკუნეების მანძილზე უმნიშვნელოვანეს სალოცავად აქცია. საუკუნეების მანძილზე მონასტერი დიდ კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრს წარმოადგენდა, სადაც ინტენსიური სამწიგნობრო საქმიანობა მიმდინარეობდა. მე-17 საუკუნეში, შაჰ-აბასის შემოსევების შემდეგ, კახეთის მეფე თეიმურაზ I-მა ტაძარი საფუძვლიანად შეაკეთა და განაახლა, რითაც გადაარჩინა კომპლექსი საბოლოო განადგურებას.

არქიტექტურული სახე და ეპიგრაფიკა

კომპლექსის მთავარი ნაგებობაა დიდი გუმბათოვანი ტაძარი, რომელმაც დღევანდელი სახე ძირითადად მე-10-მე-11 საუკუნეების რეკონსტრუქციის შედეგად მიიღო, როდესაც ძველი სამნავიანი ბაზილიკა ჩაენაცვლა ჩახაზული ჯვრის ტიპის ნაგებობით. ტაძრის მშენებლობაში გამოყენებულია რიყის ქვა და შირიმი. ფასადებზე დაკვირვებისას ადვილად შეამჩნევთ უფრო ძველი ნაგებობების ფრაგმენტებს, ჩუქურთმებსა და უძველეს ასომთავრულ წარწერებს, რომლებიც კახეთის მხარის საინტერესო ისტორიულ ქრონიკებს გადმოგვცემენ. ინტერიერის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში შემონახულია თავად სტეფანე ხირსელის საფლავი, რომელიც საუკუნეების მანძილზე უცვლელად ინარჩუნებს თავის პირვანდელ სულიერ აურას.