ნოქალაქევის სამნავიანი ბაზილიკა

სამეგრელოს ისტორიულ მხარეში მოგზაურობისას, ძველი ნაქალაქარის, ნოქალაქევის ქვედა ციტადელი ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო ხუროთმოძღვრულ საიდუმლოს გვიმჟღავნებს. ბიზანტიურ წყაროებში არქეოპოლისად წოდებული და ქართულ მატიანეში ციხეგოჯად მოხსენიებული ეს მძლავრი პოლიტიკური ცენტრი ადრეულ შუა საუკუნეებში ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს დედაქალაქს წარმოადგენდა. მდინარე ტეხურის ნაპირთან, ქვედა ციხის ტერიტორიაზე აღმართული ნოქალაქევის სამნავიანი ბაზილიკა (რომელიც მოგვიანებით დარბაზულ ტაძრად გადაკეთდა) დასავლეთ საქართველოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების პერიოდის უმნიშვნელოვანესი მოწმეა.

ბაზილიკიდან დარბაზულ ტაძრამდე: არქიტექტურული ტრანსფორმაცია

ნაგებობის კედლები ერთგვარი ქვის მატიანეა, რომელიც სამხრეთ კავკასიის მღელვარე გეოპოლიტიკურ წარსულს ასახავს. არქეოლოგიური კვლევებით დასტურდება, რომ პირველი ქრისტიანული სამლოცველო ამ ადგილზე V საუკუნეში გაჩნდა, ხოლო VI საუკუნეში იგი დიდებულ, მონუმენტურ სამნავიან ბაზილიკად გადააკეთეს. გრძივი ნავები და სვეტების მწკრივები ზუსტად იმეორებდა იმ ბიზანტიურ არქიტექტურულ ტენდენციებს, რომლებიც აქტიურად ვრცელდებოდა ლაზიკის სამეფოში კონსტანტინოპოლთან მჭიდრო პოლიტიკური და კულტურული კავშირების პერიოდში.

საუკუნეების განმავლობაში მიმდინარე დაპირისპირებებმა, განსაკუთრებით კი ბიზანტია-სასანიანთა დიდმა ომებმა და მოგვიანებით, VIII საუკუნის 30-იან წლებში, მურვან ყრუს შემოსევებმა, ქალაქი მძიმედ დააზიანა. განვითარებულ შუა საუკუნეებში, როდესაც ადგილობრივმა მმართველებმა ტაძრის აღდგენა დაიწყეს, მათ შეცვალეს ნაგებობის გეგმარება ახალი რეალიებისა და არქიტექტურული გემოვნების შესაბამისად. ნავებს შორის არსებული თაღოვანი მალები მთლიანად ამოაშენეს, რის შედეგადაც დაზიანებული ბაზილიკა ერთნავიან, მტკიცე დარბაზულ ეკლესიად იქცა.

სამშენებლო ფენები და მასალა

ტაძრის ფასადებისა და ინტერიერის წყობაზე დაკვირვება მკაფიოდ გამოყოფს ორ მთავარ სამშენებლო ეტაპს:

• ადრეული (საძირკვლის) ფენა: კედლების ქვედა ნაწილი ნაგებია კარგად გათლილი, რეგულარული ფორმის ადგილობრივი კირქვისა და მოყვითალო ტუფის ბლოკებით, რაც VI საუკუნის ეგრისელი და ბიზანტიელი ოსტატების მაღალ პროფესიონალიზმზე მიუთითებს.
• გვიანდელი მედიევალური ფენა: კედლების ზედა ნაწილებსა და კამარაში გამოყენებულია მდინარის რიყის ქვა, ნატეხი აგური და დუღაბის სქელი ფენა, რაც თავდაცვითი მობილიზაციის პერიოდში ჩატარებულ სწრაფ და გადაუდებელ სარემონტო სამუშაოებზე მეტყველებს.
• საკურთხევლის აფსიდა: ინტერიერში ნახევარწრიულმა აღმოსავლეთის აფსიდამ შეინარჩუნა ადრექრისტიანული კონფიგურაცია, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ რესტავრატორებმა დიდი სიფრთხილით შემოინახეს ტაძრის უძველესი წმინდა სივრცე.

ისტორიული კონტექსტი არქეოპოლისის სივრცეში

ეს საკულტო ნაგებობა ციხექალაქის საერთო თავდაცვით და ურბანულ სტრუქტურაში იყო ჩაწერილი. ქვედა ციტადელში მდებარე ტაძარი უშუალოდ ესაზღვრებოდა ეგრისის მეფეთა სასახლეებს, ანტიკური ტიპის აბანოებსა და კლდეში ნაკვეთ ფარულ გვირაბს, რომელიც ციხესიმაგრეს მდინარე ტეხურთან აკავშირებდა. ეკლესია სამეფო კარისა და ციტადელში განლაგებული გარნიზონის მთავარ სამლოცველოს წარმოადგენდა, რის გამოც მისი შენარჩუნება და მუდმივი განახლება ქვეყნის მმართველთათვის უპირველესი სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის საქმე იყო.