ნოქალაქევი (არქეოპოლისი)

ნოქალაქევი, რომელიც ბიზანტიურ წყაროებში არქეოპოლისის, ხოლო ქართულ წყაროებში ციხეგოჯის სახელითაა ცნობილი, დასავლეთ საქართველოს უმნიშვნელოვანესი ისტორიულ-არქეოლოგიური ძეგლია. მდინარე ტეხურის ხეობაში, კოლხეთის დაბლობის შესასვლელთან განლაგებული ეს ციხესიმაგრე ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს პოლიტიკური და სამხედრო ცენტრი იყო მე-4-დან მე-8 საუკუნემდე. სწორედ აქ წყდებოდა ბიზანტიისა და სასანიანთა ირანის დაპირისპირების ბედი.

ციხესიმაგრე სამი ძირითადი საფეხურისგან შედგება: ქვედა ქალაქი, სადაც სამეფო რეზიდენციები და ორმოცდამოწამეთა ეკლესიაა, შუა გარნიზონი და ზედა ციტადელი, რომელიც ბუნებრივად მიუვალი კლდოვანი მასივის წვერზეა აგებული. ნოქალაქევის არქიტექტურა გვიანანტიკური ხანის სამხედრო საინჟინრო ხელოვნების საუკეთესო ნიმუშია.

ციხეგოჯის სტრატეგიული მნიშვნელობა

არქეოლოგიური მონაცემებით დასტურდება, რომ ტერიტორია დასახლებული იყო ჯერ კიდევ ბრინჯაოს ხანაში, თუმცა თავისი დიდება მე-4 საუკუნეში მოიპოვა. ციხესიმაგრის თავდაცვითი სისტემა მორგებული იყო მდინარის ხეობის რელიეფს:

• ჩრდილოეთის გალავანი: მასშტაბური თავდაცვითი ნაგებობა, რომელიც ხმელეთიდან მომავალ მტერს გზას უკეტავდა.
• წყალსადენი გვირაბი: მე-6 საუკუნის საინჟინრო სასწაული, რომელიც ციხეს მდინარე ტეხურთან აკავშირებდა და ალყის დროს უზრუნველყოფდა ქალაქის წყლით მომარაგებას.
• სამეფო სასახლეები: გათხრების შედეგად გამოვლინდა ადმინისტრაციული და საცხოვრებელი ნაგებობების კომპლექსი, მათ შორის უძველესი თერმული აბანოები.

არქიტექტურა და სამშენებლო მასალები

ნოქალაქევის ნაგებობები ადგილობრივი კოლხური და იმპორტული ბიზანტიური სამხედრო არქიტექტურის სინთეზს წარმოადგენს. ძირითად მასალად გამოყენებულია ადგილობრივი კირქვის დიდი ზომის ქვები.

• ორმოცდამოწამეთა ეკლესია: მე-6 საუკუნის სამნავიანი ბაზილიკა, რომელმაც საუკუნეების განმავლობაში არაერთი რეკონსტრუქცია განიცადა (განსაკუთრებით მე-11 და მე-17 საუკუნეებში).
• სააბაზანო კომპლექსები: აღჭურვილი იყო იატაკქვეშა გათბობის სისტემით, რაც მიუთითებს ელიტარულ ცხოვრების წესზე.

გეოლოგიური და ჰიდროლოგიური კონტექსტი

ნოქალაქევის ლანდშაფტი განუყოფელია მისი გოგირდოვანი ცხელი წყაროებისგან. ეს თერმული წყლები კავკასიონის მთისწინეთის ტექტონიკური აქტივობის შედეგია. საუკუნეების განმავლობაში წარმოქმნილმა კალციუმის დანალექებმა (ტრავერტინმა) შექმნა უნიკალური ბუნებრივი ტერასები. ეს წყლები, გარდა თავისი სილამაზისა, უძველესი დროიდანვე გამოიყენებოდა როგორც სამკურნალო საშუალება, რაც ქალაქის მოსახლეობის ყოფის განუყოფელი ნაწილი იყო.