ზედა თმოგვი

მტკვრის ხეობის თავზე, სამცხე-ჯავახეთის ვრცელ ვულკანურ პლატოზე, მდებარეობს ისტორიული ნასოფლარი ზედა თმოგვი. მაშინ როდესაც მოგზაურთა უმეტესობა კანიონის ფსკერზე გამავალი გზით პირდაპირ ვარძიისკენ მიემართება, ეს შუა საუკუნეების კომპლექსი საქართველოს ისტორიის სრულიად განსხვავებულ, მისტიკურ გვერდებს შლის. ტურისტული მარშრუტებისგან მოშორებით მდებარე ძეგლი ინახავს მაღალმთიანი გამაგრებული დასახლების კვალს, რომელიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ქვემო თმოგვის ციხესთან. სანამ ქვედა ციხესიმაგრე მდინარის ხეობაში გამავალ სავაჭრო გზებს აკონტროლებდა, ზედა თმოგვი ადგილობრივი გარნიზონისთვის სასოფლო-სამეურნეო საყრდენს, საიმედო ზურგსა და თავშესაფარს წარმოადგენდა.

სამონასტრო კომპლექსი და ხუროთმოძღვრება

ზედა თმოგვის განაშენიანება ზუსტად ასახავს შუა საუკუნეების მთის საინჟინრო და თავდაცვით პრინციპებს. ნასოფლარის ტერიტორიაზე შემორჩენილია საცხოვრებელი სახლების ფუნდამენტები, თავდაცვითი კედლები და სასოფლო-სამეურნეო ტერასები, რომლებიც მასიური ვულკანური ბაზალტის ქვებითაა ნაგები. ნაგებობების ქვედა ფენებში გამოყენებული უზარმაზარი ლოდები იმაზე მიუთითებს, რომ ეს სტრატეგიული ადგილი განვითარებულ შუა საუკუნეებამდე ბევრად ადრეც იყო გამაგრებული. კომპლექსის მთავარ ხუროთმოძღვრულ ბირთვს წარმოადგენს სამეკლესიიანი ბაზილიკა, რომელიც ნაშენია კარგად გათლილი ნაცრისფერი და მოწითალო ფერის კვადრებით. მიუხედავად ნაწილობრივი ნგრევისა, XI საუკუნის ეკლესიის არქიტექტურა, ფასადებზე შემორჩენილი რელიეფები და ისტორიული ლაპიდარული წარწერები ნათლად მოწმობენ თმოგველ ფეოდალთა ძლიერებასა და ამ მხარის დიდ სტრატეგიულ მნიშვნელობას საქართველოს სამეფოს ოქროს ხანაში.

სტრატეგიული გეოგრაფია და ლანდშაფტი

გეოგრაფიული თვალსაზრისით, ზედა თმოგვის ვულკანური პლატო სრულყოფილ ტაქტიკურ უპირატესობას ფლობდა. მტკვრის კანიონიდან ასეულობით მეტრის სიმაღლეზე მდებარე დასახლებას რამდენიმე მხრიდან ბუნებრივი კლდოვანი ბარიერები იცავდა, საიდანაც, ამავდროულად, იდეალურად ჩანდა ერუშეთის ქედის თავდაცვითი სასიგნალო სისტემები და მიმდებარე უღელტეხილები. პლატოს ნოყიერი ვულკანური ნიადაგი იძლეოდა ტერასული მიწათმოქმედების განვითარების საშუალებას, სადაც საგანგებოდ ნაგები ქვის საყრდენი კედლები ტენს აკავებდა და ნიადაგს ეროზიისგან იცავდა. დღეს ამ არქეოლოგიური სივრცის დათვალიერება უნიკალურ შესაძლებლობას გვაძლევს, დავინახოთ, თუ როგორ უთავსებდა შუა საუკუნეების ადამიანი თავდაცვას, მეურნეობასა და ყოველდღიურ ცხოვრებას სამხრეთ საქართველოს მკაცრ, მაღალმთიან რელიეფს.