კოტე მარჯანიშვილის სახელობის სახელმწიფო აკადემიური დრამატული თეატრი

კოტე მარჯანიშვილის სახელობის სახელმწიფო აკადემიური დრამატული თეატრი წარმოადგენს თბილისის მარცხენა სანაპიროს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს არქიტექტურულ და კულტურულ დომინანტს. ჩუღურეთის რაიონში, მარჯანიშვილის მეტროსადგურის მოპირდაპირედ მდებარე ეს მონუმენტური ნაგებობა თავისი დიდებული, სიმეტრიული ფასადით იპყრობს ყურადღებას, სადაც ევროპული არქიტექტურული ტრადიციები რეგიონულ თვითმყოფადობასთან არის შერწყმული. საუკუნეზე მეტია, რაც ეს შენობა ასახავს საქართველოს დედაქალაქის სოციალურ და მხატვრულ ტრანსფორმაციას, დაწყებული საქველმოქმედო საზოგადოებრივი სახლიდან თეატრალური მოდერნიზმის მთავარ კერამდე.

თეატრის ფიზიკური მოცულობა განსაზღვრავს კოტე მარჯანიშვილის ქუჩის ურბანულ იერსახეს. მისი დახვეწილი, მკაცრი ექსტერიერი ხასიათდება ღრმა თაღოვანი ფანჯრებით, საგულდაგულოდ დამუშავებული ქვის წყობითა და სტრუქტურული ელემენტებით, რომლებიც ასახავს მეოცე საუკუნის დასაწყისის სამხრეთ კავკასიის არქიტექტურულ ტენდენციებს. შენობა ქართული სასცენო ხელოვნების მემკვიდრეობის მუდმივი ძეგლია. ეს არის სივრცე, სადაც ქვეყნის ყველაზე გავლენიანმა რეჟისორებმა, მსახიობებმა და სცენოგრაფებმა სამუდამოდ შეცვალეს ევროპული დრამის ტრაექტორია.

შიდა სივრცეში შესვლისას იშლება საგულდაგულოდ შენარჩუნებული ინტერიერი, რომელიც შექმნილია კოლექტიური კულტურული გამოცდილების გასაძლიერებლად. მთავარი დარბაზი გამოირჩევა ტრადიციული, მდიდრული გეგმარებით, იარუსიანი განლაგებითა და აკუსტიკური გარემოთი, რომელიც ოპტიმიზებულია ბუნებრივი, გაუძლიერებელი ხმისთვის. მთავარი სცენის ქვემოთ მდებარეობს ალტერნატიული სივრცე, ცნობილი როგორც „სარდაფი“, რომელიც ეძღვნება ექსპერიმენტულ, თანამედროვე და ავანგარდულ დადგმებს და ინარჩუნებს თეატრის დამფუძნებლის ნოვატორულ სულს.

ძმები ზუბალაშვილების სახალხო სახლის ისტორია

შენობის ისტორია გაცილებით ადრე დაიწყო, ვიდრე აქ მუდმივი თეატრალური დასი დაფუძნდებოდა. 1909 წელს კომპლექსის მშენებლობა დააფინანსეს და ჩაიფიქრეს ძმებმა ზუბალაშვილებმა — ცნობილმა მრეწველებმა და ქველმოქმედებმა, რომლებიც მთელ საქართველოში სკოლების, საავადმყოფოებისა და კულტურული დაწესებულებების დაარსებით იყვნენ ცნობილნი. მათი მიზანი იყო შეექმნათ „სახალხო სახლი“ — მრავალფუნქციური საზოგადოებრივი ცენტრი, რომელიც მტკვრის მარცხენა სანაპიროს მუშათა კლასს მისცემდა ლიტერატურაზე, მეცნიერებასა და ხელოვნებაზე ხელმისაწვდომობის საშუალებას.

არქიტექტურული პროექტის შესრულება მიენდო ცნობილ ოსტატს, სტეფანე კრიჩინსკის, რომელმაც შეადგინა გეგმა ევროპული სტრუქტურული მიმდინარეობებისა და ისტორიული ეკლექტიკის სინთეზით. კრიჩინსკიმ ნაგებობაში გააერთიანა ნეოგოთიკური სტილის ვერტიკალური ელემენტები და მოდერნის (არ ნუვო) გეომეტრიული ორნამენტები. როდესაც კარები ოფიციალურად გაიღო, კომპლექსში განთავსებული იყო საჯარო ბიბლიოთეკა, სამკითხველო დარბაზები, სამედიცინო პუნქტი, ჩაის სახლი და თანამედროვე დარბაზი, რაც იმ დროის თბილისში ურბანული ინფრასტრუქტურის უპრეცედენტო ნიმუში იყო.

მარჯანიშვილის თეატრალური რევოლუცია და ოქროს ხანა

შენობის ისტორიაში გარდამტეხი ეტაპი დადგა 1930 წელს, როდესაც ნოვატორმა რეჟისორმა კოტე მარჯანიშვილმა თავისი რევოლუციური თეატრალური დასი ქუთაისიდან თბილისში გადმოიყვანა. მარჯანიშვილმა, რომელიც აქტიურად თანამშრომლობდა ევროპულ ავანგარდულ მოძრაობებთან, გადაწყვიტა უარი ეთქვა აკადემიური თეატრის მკაცრ ჩარჩოებზე. მისმა მოსვლამ ყოფილი სახალხო სახლი ექსპრესიული და პოეტური დრამატურგიის ლაბორატორიად აქცია, რამაც საბოლოოდ განსაზღვრა ინსტიტუციის სახელი და იდენტობა.

მე-20 საუკუნის შუა წლებში თეატრი გახდა ქართველი მსახიობების იმ ლეგენდარული თაობის სახლი, რომელთა შემოქმედებამ მითიური მასშტაბები შეიძინა. მათ შორის იყვნენ ვერიკო ანჯაფარიძე, თავისი ეპოქის ერთ-ერთი უდიდესი ტრაგიკოსი მსახიობი, და უშანგი ჩხეიძე, რომლის ემოციურმა როლებმა საფუძველი ჩაუყარა ქართული სამსახიობო სკოლის სტანდარტებს. ამ პერიოდის მხატვრულმა პროდუქციამ შეძლო რთული სახელმწიფო ცენზურის პირობებში შეენარჩუნებინა უნიკალური ქართული ესთეტიკური ხმა.

არქიტექტურული სინთეზი და სტრუქტურა

კოტე მარჯანიშვილის თეატრის ფიზიკური გეგმარება აჩვენებს საზოგადოებრივი და დამხმარე სივრცეების ოსტატურ განაწილებას. ფასადი იყენებს კონტრასტულ ქვის ფაქტურებსა და დახვეწილ რელიეფებს, რაც ხაზს უსვამს გეომეტრიულ პროპორციებს. საღამოს განათებისას ქვის ორნამენტები და ფასადის ვერტიკალური ხაზები კიდევ უფრო გამოკვეთილი ხდება.

• მთავარი დარბაზი: დაპროექტებულია კლასიკური ნალისებრი ფორმით, ხასიათდება გამორჩეული ბუნებრივი აკუსტიკითა და ნეოკლასიკური დეკორატიული მოტივებით.
• სარდაფის სივრცე: შენობის ისტორიული სარდაფის თანამედროვე კონვერსია, რომელიც მოქნილ გარემოს ქმნის დამოუკიდებელი რეჟისორებისა და ექსპერიმენტული სპექტაკლებისთვის.
• საიუბილეო ფოიე: მთავარ შესასვლელში განთავსებულია მუდმივმოქმედი საარქივო გამოფენები, ძველი ფოტოები, აფიშები და დამფუძნებელი ხელოვანების ბიუსტები.