საქართველოს სამხედრო გზა

შესავალი

საქართველოს სამხედრო გზა — ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი, ისტორიული და სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო მაგისტრალი კავკასიაში. მისი სიგრძე დაახლოებით 212 კილომეტრია და იგი საქართველოს დედაქალაქ თბილისს რუსეთის ფედერაციის ქალაქ ვლადიკავკაზთან (ჩრდილოეთ ოსეთი) აკავშირებს. მაგისტრალი პირდაპირ კვეთს კავკასიონის მთავარ ქედს და მგზავრებს სთავაზობს დაუვიწყარ მოგზაურობას ულამაზესი ხეობების, ალპური მდელოების, უძველესი ციხესიმაგრეებისა და თოვლიანი მწვერვალების ფონზე.

ისტორიული მიმოხილვა

მარშრუტი, რომელსაც დღევანდელი მაგისტრალი მიუყვება, უძველესი დროიდან არის ცნობილი. ათასწლეულების განმავლობაში მას დარიალის ხეობის გზად მოიხსენიებდნენ. იგი წარმოადგენდა უმნიშვნელოვანეს გასასვლელს, რომლითაც სარგებლობდნენ ვაჭრები, მომთაბარე ტომები და დამპყრობლები ჩრდილოეთ და სამხრეთ კავკასიას შორის გადასაადგილებლად. ძველი ბერძენი და რომაელი გეოგრაფები ამ მარშრუტის ყველაზე ვიწრო მონაკვეთს „ალანთა კარს“ ან „იბერიის კარს“ უწოდებდნენ.

თანამედროვე საავტომობილო გზის ისტორია XVIII საუკუნის მიწურულს იწყება. 1783 წელს გაფორმებული გეორგიევსკის ტრაქტატის შემდეგ, როდესაც ქართლ-კახეთის სამეფო რუსეთის იმპერიის მფარველობაში შევიდა, რუსეთის სამხედრო ძალებს ესაჭიროებოდათ საიმედო გზა ჯარისა და მარაგების გადმოსასროლად. გზის მშენებლობა და გაფართოება 1799 წელს დაიწყო გენერალ ალექსი ერმოლოვის ხელმძღვანელობით. XIX საუკუნის განმავლობაში მოხდა გზის კაპიტალური რეკონსტრუქცია, დაგება და გამაგრება. მან გადამწყვეტი როლი ითამაშა კავკასიის ომებში, საბჭოთა პერიოდში კი უმნიშვნელოვანეს ეკონომიკურ არტერიად იქცა. დღესდღეობით, ეს არის მთავარი სახმელეთო სატრანზიტო გზა საქართველოს, სომხეთსა და რუსეთს შორის.

გეოგრაფიული მახასიათებლები

გზა აღმასვლას თბილისიდან (ზღვის დონიდან დაახლოებით 400 მ) იწყებს, მიუყვება მდინარე მტკვრის, შემდგომ კი არაგვის ხეობას. ლანდშაფტი სწრაფად იცვლება მცხეთა-მთიანეთის ტყიანი ბორცვებიდან მკაცრ, ალპურ გარემომდე. მაგისტრალი თავის უმაღლეს წერტილს ჯვრის უღელტეხილზე აღწევს, რომელიც ზღვის დონიდან 2379 მეტრზე მდებარეობს. აქედან გზა ეშვება მდინარე თერგის ხეობაში და დარიალის გავლით რუსეთის საზღვრისკენ მიემართება. მკვეთრი სიმაღლებრივი სხვაობები ქმნის მიკროკლიმატების მრავალფეროვნებას, რის გამოც მოგზაურებს ერთსა და იმავე დღეს შეუძლიათ იხილონ მწვანე ხეობებიც და თოვლით დაფარული უღელტეხილებიც.

მთავარი ღირსშესანიშნაობები და გაჩერებები

საქართველოს სამხედრო გზაზე მოგზაურობა ფაქტობრივად ქვეყნის მთავარი ტურისტული ღირსშესანიშნაობების დათვალიერებას გულისხმობს. თბილისიდან ჩრდილოეთისკენ მიმავალ გზაზე ძირითადი ლოკაციებია:

• ჟინვალის წყალსაცავი: თბილისიდან დაახლოებით 60 კილომეტრში მდებარე ეს უზარმაზარი, ფირუზისფერი ხელოვნური ტბა 1980-იან წლებში შეიქმნა. იგი დედაქალაქს სასმელი წყლითა და ელექტროენერგიით ამარაგებს და მთიანი რეგიონის ულამაზეს შესავალს წარმოადგენს.
• ანანურის ციხესიმაგრე: ჟინვალის წყალსაცავის სანაპიროზე აღმართული XVII საუკუნის ეს კომპლექსი არაგვის ერისთავების რეზიდენცია იყო. აქ დაგხვდებათ იდეალურად შემონახული თავდაცვითი კედლები და ტაძარი, რომელიც უნიკალური შუასაუკუნეობრივი ჩუქურთმებით არის შემკული.
• ფასანაური: მცირე დაბა, რომელიც შავი და თეთრი არაგვის შესართავთან მდებარეობს. ეს ადგილი ცნობილია იმით, რომ სხვადასხვა ფერის მდინარეები საკმაო მანძილზე ისე მიედინებიან, რომ ერთმანეთში არ ერევიან. ფასანაური ასევე ითვლება ნამდვილი, ტრადიციული მთიულური ხინკლის სამშობლოდ.
• გუდაური: საქართველოს წამყვანი სამთო-სათხილამურო კურორტი (ზღვის დონიდან 2200 მ). ზამთარში იგი აქტიური დასვენების ცენტრია მოთხილამურეებისთვის, ზაფხულში კი მისი ალპური ფერდობები იდეალურია პარაპლანით ფრენისა და ლაშქრობისთვის.
• გადასახედი (მეგობრობის მონუმენტი): 1983 წელს, გეორგიევსკის ტრაქტატის 200 წლისთავის აღსანიშნავად აგებული ეს მოზაიკური პანო უზარმაზარი კლდის პირას დგას. აქედან იშლება კავკასიონის მთებისა და არაგვის ხეობის ერთ-ერთი ყველაზე თვალწარმტაცი პანორამული ხედი.
• ჯვრის უღელტეხილი: მაგისტრალის უმაღლესი წერტილი (2379 მ). მას აღნიშნავს ძველი ქვის ობელისკი და ჯვარი. იქვე ახლოს, მოგზაურები ხშირად ჩერდებიან მჟავე წყლების (მინერალებით მდიდარი ტრავერტინების) სანახავად, რომელიც მთის ფერდობზე მოედინება.
• სტეფანწმინდა (ყაზბეგი): რეგიონის ცენტრალური დაბა, რომელიც მყინვარწვერის (5054 მ) ძირში მდებარეობს. სტეფანწმინდა წარმოადგენს საწყის პუნქტს გერგეტის სამების (XIV ს.) მოსანახულებლად — ტაძრისა, რომელიც იზოლირებულად დგას მაღალ მთაზე, მყინვარის ფონზე.
• დარიალის ხეობა: გზის ბოლო მონაკვეთი რუსეთის საზღვრამდე. ეს არის უკიდურესად ვიწრო, ღრმა და კლდოვანი ხეობა, სადაც კედლების სიმაღლე მდინარე თერგიდან 1000 მეტრსაც კი აღწევს. იგი გამოირჩევა მკაცრი, ველური სილამაზით.

გზის მდგომარეობა და პრაქტიკული რჩევები

• მართვა: მიუხედავად იმისა, რომ მთელი მარშრუტი ასფალტირებულია, სამხედრო გზაზე მართვა სიფრთხილეს მოითხოვს. გუდაურსა და ჯვრის უღელტეხილს შორის მონაკვეთი ხასიათდება ციცაბო აღმართებით, მკვეთრი მოსახვევებითა და სატრანზიტო ტრაილერების ინტენსიური მოძრაობით.
• მოგზაურობა ზამთარში: ნოემბრიდან აპრილამდე ჯვრის უღელტეხილზე დიდთოვლობა და ზვავსაშიშროებაა. ამ დროს მოძრაობა ხშირად ხორციელდება საბჭოთა პერიოდში აშენებული გვირაბების გავლით, უამინდობის გამო კი გზა შეიძლება რამდენიმე დღითაც ჩაიკეტოს. ზამთრის საბურავები და მოცურების საწინააღმდეგო ჯაჭვები სავალდებულოა.
• საუკეთესო დრო: სამოგზაუროდ იდეალური პერიოდია მაისის ბოლოდან ოქტომბრის ჩათვლით. ამ დროს გზები სუფთაა, ამინდი სტაბილური, ხოლო ალპური მდელოები აყვავებული.
• ტრანსპორტი: ზაფხულში სტეფანწმინდამდე ასვლა სტანდარტული სედანითაც უპრობლემოდ არის შესაძლებელი. თუმცა, თუ გეგმავთ მთავარი ტრასიდან გადახვევას (მაგალითად, ჯუთას ან თრუსოს ხეობის მიმართულებით), მაღალი გამავლობის 4x4 ავტომობილი აუცილებელია.

კულტურული და ლიტერატურული მნიშვნელობა

საქართველოს სამხედრო გზის გრანდიოზულობამ არაერთი ხელოვანი და მწერალი შთააგონა. XIX საუკუნეში ამ გზით იმოგზაურეს ისეთმა კლასიკოსებმა, როგორებიც იყვნენ ალექსანდრე პუშკინი, მიხეილ ლერმონტოვი და ალექსანდრე დიუმა. ლერმონტოვის ნაწარმოებში „ჩვენი დროის გმირი“ დეტალურად არის აღწერილი ეს გადასასვლელი, ხოლო პუშკინმა თავისი შთაბეჭდილებები გადმოსცა ნაშრომში „მოგზაურობა არზრუმში“. სამხედრო გზა დღესაც აგრძელებს თანამედროვე მოგზაურების გაოცებას და სამართლიანად ითვლება მსოფლიოს ერთ-ერთ საუკეთესო საავტომობილო მარშრუტად.