თბილისის ძველი გალავანი

მტკვრის აუზის ციცაბო საყრდენ საზღვრებში პირდაპირ ინტეგრირებული თბილისის ძველი ქალაქის ზღუდე საქართველოს რთული ურბანული წარსულის ფიზიკურ მატიანეს წარმოადგენს. იზოლირებული ნანგრევის ნაცვლად, ბარათაშვილის ქუჩაზე შემორჩენილი ეს უწყვეტი თავდაცვითი აგურის წყობა მეცხრამეტე საუკუნის საცხოვრებელი არქიტექტურის ფუნდამენტურ საყრდენად გვევლინება. ორნამენტებით გაფორმებული, ოსტატურად მოჩუქურთმებული ხის აივნები პირდაპირ შუა საუკუნეების საბრძოლო ქონგურების თავზეა გადმოკიდებული, რაც საომარ დანიშნულებასა და სამოქალაქო ადაპტაციას შორის თვალშისაცემ არქიტექტურულ დიალოგს ქმნის.

ამ ფორტიფიკაციების ზუსტი გეოგრაფიული ხაზი უძველესი კალას — საქართველოს დედაქალაქის თავდაპირველი ბირთვის — ისტორიულ ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ პერიმეტრს გავლებს. ბარიერი თავდაპირველად უზარმაზარი ნარიყალას ციხესიმაგრიდან იწყებოდა და მთის ქედებიდან პირდაპირ მდინარის სანაპირომდე ეშვებოდა, რათა ჩრდილოეთის ველებიდან მომდინარე შემოსევებისთვის გადაულახავი წინაღობა შეექმნა. დღესდღეობით, მიწისქვეშა საფეხმავლო პრომენადი ღრმად ჩამაგრებული თავდაცვითი თაღების პარალელურად მიემართება, რაც იმ სტრუქტურული ინჟინერიის დეტალურად შესწავლის საშუალებას იძლევა, რომელმაც ქალაქს საუკუნოვანი ალყების დროს გააძლებინა. მზეზე გამომწვარი მკრთალი აგურისა და კირხსნარის ღია ფენები ურბანული ტოპოგრაფიის დაუფარავ ჭრილს აჩვენებს და ცენტრალური თბილისის ლანდშაფტისთვის დამახასიათებელ რელიეფის მკვეთრ ცვლილებებს ამჟღავნებს.

თავდაცვითი ხაზის არქიტექტურული ანატომია

ძველი ქალაქის კედლის ფიზიკური სტრუქტურა თავდაცვითი ინჟინერიის რთულ სტრატიგრაფიას ავლენს, რაც სხვადასხვა ეპოქის ცვალებად არქიტექტურულ პრიორიტეტებს ასახავს. თვალსაჩინო სტრუქტურების უდიდესი ნაწილი ძირითადად ტრადიციული ქართული კვადრატული აგურით არის აგებული და შეკრულია საოცრად მყარი, კირზე დამზადებული დუღაბით.

• მასიური თაღოვანი საძირკვლები: ყველაზე ღრმა ხილული ფენები შედგება მძლავრი, მზიდი თაღებისგან, რომლებიც ზედა კედლების უზარმაზარი წონის გადასანაწილებლად და საარტილერიო დარტყმების შთანთქმისთვის იყო შექმნილი.
• ცილინდრული საგუშაგო კოშკები: ნახევარწრიული ბასტიონები სტრატეგიული ინტერვალებითაა განლაგებული და ისეა დაპროექტებული, რომ ძირითადი კედლის გარღვევის მცდელობისას ქვეითი ჯარისთვის ფლანგებიდან გაეხსნათ ცეცხლი.
• ჩაშენებული კარიბჭეები: ისტორიული ჩანაწერები ამ მონაკვეთზე რამდენიმე მძიმედ გამაგრებულ შესასვლელზე მიუთითებს, თუმცა თანმიმდევრულმა რეკონსტრუქციებმა ამ კარიბჭეების ნაშთები პირდაპირ თანამედროვე მუნიციპალურ საყრდენ კედლებში გააერთიანა.

სპარსელთა შემოსევები და კალას დაცემა

გვიანი შუა საუკუნეების განმავლობაში ეს ბარიერი მრავალრიცხოვანი იმპერიული თავდასხმების წინააღმდეგ მთავარ დაბრკოლებად რჩებოდა. ფორტიფიკაციებმა ინტენსიური სტრუქტურული ნგრევა განიცადა 1795 წლის გადამწყვეტი კრწანისის ბრძოლის დროს. აღა-მაჰმად-ხანის მეთაურობით ყაჯართა არმიამ გაარღვია გარე თავდაცვითი ზღუდე, რასაც საქართველოს დედაქალაქის თითქმის სრული განადგურება მოჰყვა. მასშტაბური ხანძრებისა და თავდაცვითი პერიმეტრის სისტემური დემონტაჟის შემდეგ, დანგრეული კედლები თანდათან ნანგრევების ქვეშ მოექცა და საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში უხილავი დარჩა.

ურბანული არქეოლოგია და 1970-იანი წლების გათხრები

ამ ტერიტორიის მიწისქვეშა ნანგრევებიდან ღია ურბანულ მონუმენტად გარდაქმნა არქიტექტორ შოთა ყავლაშვილის ხელმძღვანელობით ქალაქგეგმარების რადიკალური ტალღის დროს მოხდა. 1970-იან წლებში გზის გაფართოებისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების დროს, ბარათაშვილის ქუჩის გასწვრივ ჩატარებული მძიმე მიწის სამუშაოების შედეგად, შუა საუკუნეების კედლის საძირკვლის იარუსები გამოვლინდა. ურბანისტებმა ნანგრევების განადგურების ნაცვლად მიიღეს უპრეცედენტო გადაწყვეტილება და არქეოლოგიური ძეგლი პირდაპირ საფეხმავლო ინფრასტრუქტურაში ჩართეს. ალექსანდრე პუშკინის სკვერისკენ მიმავალმა ბოლოდროინდელმა მიწისქვეშა გათხრებმა კიდევ უფრო დაადასტურა თავდაპირველი თავდაცვითი ნაგებობების მასიური განივი სიგრძე.