დარბაზის ნაბინავარის ციხე

დარბაზის ნაბინავარის ციხე წარმოადგენს გვიანფეოდალური ხანის კომპლექსურ თავდაცვით საფორტიფიკაციო ნაგებობას, რომელიც მდებარეობს კახეთში, ახმეტის მუნიციპალიტეტის ხშირად დაფარულ ტყის მასივებში. ციხესიმაგრე სტრატეგიულად ხელსაყრელ სიმაღლეზეა აგებული, თანამედროვე სოფლების — საბუესა და ზემო ალვნის ტერიტორიული ერთეულების მახლობლად, საიდანაც ძველად კონტროლდებოდა დიდი კავკასიონის მთისწინეთში მიმავალი მნიშვნელოვანი ისტორიული გზები და ბილიკები. ეს ძეგლი განსხვავდება ბარად მდებარე მძლავრი სამეფო ციხე-ქალაქებისგან და მიეკუთვნება ფარული, ტაქტიკური დანიშნულების საგუშაგოებს, რომელთა მთავარი მიზანი მტრის გადაადგილების კონტროლი და ადგილობრივი მოსახლეობის დროებითი შეფარება იყო.

ტოპონიმი „ნაბინავარი“ ძველ ქართულ ენაში ღრმა შინაარსის მატარებელია და აღნიშნავს ადგილს, სადაც ოდესღაც მუდმივი თუ დროებითი სამხედრო ბანაკი, სადგომი ან დასახლება იყო მოწყობილი. არქეოლოგიური ინდიკატორები და შემორჩენილი არქიტექტურული ფენები მოწმობს, რომ მიმდებარე ხეობები ანტიკური ხანიდანვე იყო დასახლებული, ხოლო უშუალოდ ციხის კედლები ძირითადად XIV-XVII საუკუნეებით თარიღდება. ამ მძიმე და ტურბულენტურ ეპოქაში, როდესაც კახეთის სამეფოს მუდმივად აოხრებდნენ გარეშე იმპერიები თუ ჩრდილოელი მთიელთა ტომები, რეგიონში შეიქმნა მცირე ზომის, ტყეებში მყარად ჩამალული თავდაცვითი სიმაგრეების ერთიანი, ურთიერთკავშირში მყოფი ქსელი.

ნაგებობის კონსტრუქცია მკაფიოდ აჩვენებს ადგილობრივი რელიეფის ბრწყინვალე ათვისებას. ანონიმურმა ქართველმა ხუროთმოძღვრებმა უარი თქვეს მკაცრ გეომეტრიულ გეგმარებაზე და ციხის გალავნის კონტურები ბუნებრივი კლდოვანი ქედის ფორმას შეუსაბამეს, რაც პოტენციურ თავდამსხმელს ძალზედ ურთულებდა ფერდობზე აცოცებას. ძირითად სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ადგილობრივი მდინარის რიყის ქვა და ნატეხი ფიქალი, რომლებიც შეკავშირებულია კირხსნარის მტკიცე დუღაბით, რაც კახეთის სამხედრო ხუროთმოძღვრებისთვის არის დამახასიათებელი. კედლების ქვედა საძირკვლის სისქე მიანიშნებს იმაზე, რომ ციხე გათვლილი იყო ხანგრძლივი ალყისა და სეისმური ბიძგების გაძლებაზე.

შიდა კახეთის სტრატეგიული თავდაცვითი სისტემა

დარბაზის ნაბინავარის ციხის ნამდვილი ისტორიული ფუნქციის გასააზრებლად აუცილებელია მისი განხილვა შიდა კახეთის ერთიან სამხედრო დოქტრინაში. ეს საფორტიფიკაციო ერთეული არ მოქმედებდა იზოლირებულად; იგი წარმოადგენდა მნიშვნელოვან სასიგნალო და თავდაცვით რგოლს ისეთ დიდ ციხეებთან კავშირში, როგორიც იყო კვეტერის ციხე-ქალაქი და მოგვიანებით ბახტრიონის ციხე.

• ადრეული შეტყობინების სისტემა: ციხე განლაგებული იყო იმგვარად, რომ ზემოდან გადაჰყურებდა მთის გადასასვლელებს, საიდანაც კვამლისა თუ ცეცხლის სიგნალების მეშვეობით ინფორმაციას წამებში გადასცემდა ბარის დიდ დასახლებებს.
• მობილური გარნიზონი: შიდა ეზოს ფართობი საშუალებას იძლეოდა, იქ მცირე, მაგრამ კარგად შეიარაღებული მობილური რაზმი განთავსებულიყო, რომელიც მოულოდნელ დარტყმებს აყენებდა მტრის მოწინავე სადაზვერვო ჯგუფებს.
• მოსახლეობის თავშესაფარი: შემოსევების დროს, მიმდებარე სოფლების მაცხოვრებლებს აქ გადმოჰქონდათ ყველაზე ძვირფასი ნივთები, მარცვლეული და მოერეკებოდნენ საქონელს მტრისგან გადასარჩენად.

არქიტექტურა და მასალების შემადგენლობა

საუკუნეების განმავლობაში მიმდინარე ბუნებრივი დაზიანებისა და ტყის საფარის მიერ კედლების დაშლის მიუხედავად, ციხის გეგმარება დღესაც შესამჩნევია სპეციალისტებისთვის. თავდაცვითი პერიმეტრი გამოირჩევა ასიმეტრიულობით, სადაც რელიეფის მკვეთრი ვარდნები გამოყენებულია დამატებით ბუნებრივ ბარიერებად, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებდა ხელოვნური კედლების მშენებლობის საჭიროებას.

გალავნის კედლები, რომელთა სისქე საძირკველში 1.5 მეტრს აღწევს, ნაგებია სამშენებლო ტექნიკით, სადაც გარე და შიდა პირის ქვებს შორის სივრცე შევსებულია წვრილი ქვითა და თხევადი დუღაბით. კედლებზე აქა-იქ შეიმჩნევა სათოფურეებისა და სათვალთვალო ნიშების ფრაგმენტები, რაც მოწმობს, რომ ციხე ადაპტირებული იყო როგორც მშვილდოსნების, ისე ადრეული ცეცხლსასროლი იარაღის გამოსაყენებლად. მიწაში ჩაფლული მომრგვალო ორმოების ნაშთები მიანიშნებს მარნისა და საგებლების არსებობაზე, სადაც ხდებოდა წყლისა და სურსათის მარაგების შენახვა.

ეკოლოგიური ინტეგრაცია და თანამედროვე მდგომარეობა

დღეისათვის დარბაზის ნაბინავარის ციხის ნანგრევები ეკოლოგიური და არქიტექტურული შერწყმის საინტერესო ნიმუშს წარმოადგენს. ძეგლი თითქმის მთლიანად არის შთანთქმული კახეთის ფოთლოვანი ტყის მიერ — ძველი რცხილის, მუხისა და წიფლის ხეები პირდაპირ ჩამოქცეულ კედლებსა და ბასტიონებშია ამოსული. ხავსისა და ლიქენების სქელი ფენა, მცენარეთა ფესვთა სისტემასთან ერთად, ერთის მხრივ ამაგრებს შემორჩენილ დუღაბს, მეორეს მხრივ კი ნანგრევებს თვალისთვის ძნელად შესამჩნევს ხდის.

თანამედროვე რესტავრაციის არარსებობა ამ ადგილს განსაკუთრებულ სამეცნიერო და ისტორიულ ღირებულებას სძენს. მნახველს შეუძლია იხილოს გვიანშუაუკუნეების ქართული საფორტიფიკაციო ხელოვნების პირვანდელი, ხელუხლებელი სახე ყოველგვარი თანამედროვე ჩარევის გარეშე. ეს ციხე არის მკაფიო მაგალითი იმისა, თუ როგორ ახერხებდა ფეოდალური ხანის ქართული საზოგადოება მწირი რესურსებით შეექმნა საიმედო თავდაცვითი ინფრასტრუქტურა ეროვნული და კულტურული თვითმყოფადობის შესანარჩუნებლად.