არმაზისხევის არქეოლოგიური კომპლექსი

მცხეთის შესასვლელთან, მდინარეების მტკვრისა და არაგვის შესართავთან ახლოს, მდებარეობს არმაზისხევი – იბერიის სამეფოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი არქეოლოგიური ძეგლი. ეს კომპლექსი წარმოადგენდა პიტიახშთა – იბერიის მეფეების უმაღლესი მოხელეებისა და გამგებლების რეზიდენციას, რომლებიც ანტიკურ ხანაში მართავდნენ რეგიონს. ხეობაში შემორჩენილი ნაგებობები მკაფიო წარმოდგენას გვიქმნის წინარექრისტიანული ხანის ქართული დიდებულების ცხოვრების წესზე, სახელმწიფო მმართველობასა და იმდროინდელ ყოფაზე.

პიტიახშთა რეზიდენცია და რომაული არქიტექტურული გავლენები

მე-20 საუკუნეში ჩატარებულმა სისტემატურმა გათხრებმა გამოავლინა მდიდრული საცხოვრებელი და ადმინისტრაციული კომპლექსი, რომელიც ახ.წ. I-IV საუკუნეებით თარიღდება. არქეოლოგიურ ზონაში შემორჩენილია სასახლის ნაშთები, მარანი და ანტიკური ხანის აბანო. აბანო მოწყობილი იყო ჰიპოკაუსტის სისტემით, რაც იატაკქვეშა და კედლებში ცხელი ჰაერის ცირკულაციას გულისხმობდა. ეს საინჟინრო გადაწყვეტა პირდაპირ მიუთითებს რომაული არქიტექტურის გავლენაზე, რომელიც ადგილობრივმა მშენებლებმა იბერიულ ტრადიციებს შეუხამეს. თლისა და აგურის ერთობლივი გამოყენება ადასტურებს სამხრეთ კავკასიისა და რომის იმპერიის მჭიდრო კულტურულ და ეკონომიკურ კავშირებს.

ეპიგრაფიკული აღმოჩენები და არმაზის ბილინგვა

არმაზისხევს განსაკუთრებული ადგილი უკავია ქართული დამწერლობისა და ისტორიის კვლევაში. სწორედ აქ აღმოჩნდა მსოფლიო მნიშვნელობის მონუმენტი – არმაზის ბილინგვა. ეს არის II საუკუნის საფლავის ქვა, რომელიც ეძღვნება პიტიახშის ასულ სერაფიტას. წარწერა შესრულებულია ორ ენაზე: ძველ ბერძნულსა და არამეულის ადგილობრივ ვარიანტზე, რომელსაც მეცნიერებმა არმაზული დამწერლობა უწოდეს. ამ ტექსტებმა უდიდესი როლი ითამაშა რეგიონული ადმინისტრაციული ენების გაშიფვრაში. ისინი ადასტურებენ იბერიის სამეფო კარზე განათლების მაღალ დონეს და აჩვენებენ იმ კულტურულ სინთეზს, რომელიც აღმოსავლურ, რომაულ და ადგილობრივ კავკასიურ ტრადიციებს აერთიანებდა.