ახალქალაქის ციხე

ახალქალაქის ციხე, რომელიც მდინარეების ფარავნისა და მტკვრის შესართავთან მდებარეობს, თითქმის ათასი წელია ქართული სამხრეთ საზღვრების მცველია. ციხესიმაგრე გაშენებულია მაღალ, ვულკანური წარმოშობის კლდოვან კონცხზე, საიდანაც იშლება ხედი ჯავახეთის ხეობებზე. ეს ნანგრევები დღეს მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას და წარმოადგენს ისტორიული თავდაცვითი არქიტექტურის პირდაპირ, დაუმუშავებელ ნიმუშს.

ციხე ასახავს რეგიონში გაბატონებული ძალების მუდმივ ცვლას. შუა საუკუნეების თავდაცვითი ნაგებობიდან დაწყებული, ოსმალეთის იმპერიის პერიოდის სამხედრო ფორპოსტით დამთავრებული, ციხის ტერიტორია ინახავს სხვადასხვა ეპოქის მშენებლობის კვალს. აქ ყოველი ქვა მოწმობს სტრატეგიულ საჭიროებაზე, გაეკონტროლებინათ ხეობის მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო დერეფნები.

შუა საუკუნეების საფუძვლები და ფუნქცია

ციხე დაარსდა XI საუკუნეში, მეფე ბაგრატ IV-ის მმართველობის პერიოდში, როდესაც ერთიანი საქართველოს სამხრეთ საზღვრების დაცვა სასიცოცხლო მნიშვნელობის იყო. მშენებლებმა ეშმაკურად გამოიყენეს ბუნებრივი ლანდშაფტი — მდინარე ფარავნის ღრმა კანიონი სამი მხრიდან აუღებელ ზღუდეს ქმნიდა. კედლების ნაშთები ადასტურებს, რომ გამოიყენებოდა ადგილობრივი ბაზალტი და ანდეზიტი, რაც ჯავახეთის ვულკანურ ნიადაგზე უხვად მოიპოვება.

ოსმალური პერიოდის არქიტექტურული ცვლილებები

XVI საუკუნეში ციხე ოსმალეთის იმპერიის ხელში გადავიდა, რამაც მნიშვნელოვნად შეცვალა მისი იერსახე. ახალმა მმართველებმა ციხე თავიანთი სამხედრო და ადმინისტრაციული საჭიროებების მიხედვით გადააკეთეს. არქეოლოგიური დაკვირვებები ციხის ტერიტორიაზე გამოყოფს რამდენიმე მნიშვნელოვან ნაგებობას:

• მეჩეთი: ნაგებობა, რომლის გუმბათიც ჩამოქცეულია, ხოლო შიგნით კვლავ შეიმჩნევა მიჰრაბი, რაც მიანიშნებს ციხის რელიგიურ და ადმინისტრაციულ როლზე.
• ქარვასლა: ვაჭრობისთვის განკუთვნილი სივრცე, რომელიც უზრუნველყოფდა გარნიზონის მომარაგებას.
• აბანოები: ტექნიკურად მოწესრიგებული სანიტარული ნაგებობები, რაც იმ პერიოდის მმართველთა მაღალ ყოფით კულტურაზე მიუთითებს.

ციხის ალყა და ნგრევა

1828 წელს, რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს, ციხემ ისტორიული მნიშვნელობის ბრძოლა გადაიტანა. გენერალ ივან პასკევიჩის მიერ ციხის ალყისა და მძლავრი არტილერიით დაბომბვის შედეგად კედლები ფაქტობრივად განადგურდა. ეს მოვლენა გახდა გარდამტეხი წერტილი ციხის ცხოვრებაში, რის შემდეგაც ის ვეღარ აღუდგენიათ. დღეს ნანგრევები გვაძლევს საშუალებას, დავაკვირდეთ ძველ სამშენებლო ტექნიკებს, რომლებიც წლების განმავლობაში მიწის ქვეშ იყო მოქცეული.

ლანდშაფტური თავისებურებანი

ციხის მდებარეობა სრულყოფილად შეესაბამება ჯავახეთის გეოლოგიურ სტრუქტურას. მდინარე ფარავნის კლდოვანი ხეობა ბუნებრივი კედლის როლს ასრულებს. დასავლეთ კედლებთან მდგომი დამთვალიერებელი ნათლად დაინახავს, თუ როგორ ეხამება ციხის მძლავრი ბაზალტის ქვები ბუნებრივ კლდეს, რაც ქართული ციხესიმაგრეების ტრადიციული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი ნიშანია.