თამარ მეფის ციხე (უშგულის ციხესიმაგრე)

ზემო სვანეთში, ჩაჟაშის თემის თავზე აღმართული უშგულის ციხე, რომელსაც ადგილობრივები თამარ მეფის საზაფხულო ციხეს უწოდებენ, კავკასიონის ქედების ფონზე შთამბეჭდავ სილუეტს ქმნის. ეს უძველესი ქვის ნაგებობა უშგულის ხეობის თითქმის ყველა წერტილიდან ჩანს. მიუხედავად იმისა, რომ საუკუნეებმა და მკაცრმა კლიმატმა ძეგლი საგრძნობლად დააზიანა, ის მაინც ინარჩუნებს დიდებულ იერსახეს და ასახავს შუა საუკუნეების სვანეთის ხუროთმოძღვრულ და თავდაცვით ძლიერებას.

ზემო სვანეთის სამეფო სიმაგრე

საქართველოს ოქროს ხანაში, XII-XIII საუკუნეებში, უშგული უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ პუნქტს წარმოადგენდა მთის უღელტეხილებთან. საისტორიო წყაროები და ადგილობრივი გადმოცემები ამ ბორცვს მჭიდროდ აკავშირებს თამარ მეფის სახელსა და მოღვაწეობასთან, რომელიც ამ კომპლექსს საზაფხულო რეზიდენციად და თავდაცვით ფორპოსტად იყენებდა. თავის დროზე ციტადელი შედგებოდა ოთხი მძლავრი სვანური კოშკისგან, რომლებიც ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო მაღალი გალავნით, და მცირე ზომის კარის ეკლესიისგან.

დღეისათვის კომპლექსის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ერთი სანახევროდ დანგრეული კოშკი, გალავნის ფრაგმენტები და საძირკვლის ნაშთები. სოფლებში არსებული საცხოვრებელი კოშკებისგან განსხვავებით, ეს ნაგებობა წმინდა სამხედრო-სათვალთვალო დანიშნულების იყო და ენგურის ხეობის სადარაჯოს წარმოადგენდა. მშენებლობისთვის გამოყენებულია ადგილობრივი ფიქალი ქვა და კირის დუღაბი, რაც ნაგებობას მაღალმთიანი რეგიონის მკაცრი კლიმატური პირობებისადმი მდგრადობას სძენდა.

გეოგრაფიული და არქიტექტურული მნიშვნელობა

ზღვის დონიდან 2100 მეტრზე მეტ სიმაღლეზე მდებარე ციხესიმაგრე სრულად აკონტროლებს მთელ ხეობას და უშგულის თემში შემავალ სოფლებს: ჟიბიანს, ჩვიბიანს, მურყმელსა და ჩაჟაშს. ამ კონკრეტული სიმაღლის შერჩევა მცველებს საშუალებას აძლევდა, მტრის მოახლოებისას განგაშის სიგნალი მყისიერად გადაეცათ მთელი ხეობისთვის.

ციხის შემოგარენს ჩრდილოეთიდან დაჰყურებს საქართველოს უმაღლესი მწვერვალი შხარა. ეს გეოგრაფიული მდებარეობა კარგად აჩვენებს, თუ როგორ იყენებდნენ შუა საუკუნეების მშენებლები ბუნებრივ რელიეფს თავდაცვითი მიზნებისთვის, რის გამოც ზემო სვანეთი საუკუნეების განმავლობაში მიუწვდომელი რჩებოდა გარეშე მტრებისთვის.