ცურტავის ციხე

ცურტავის ციხე ქვემო ქართლის ისტორიულ ლანდშაფტში მდებარეობს და გვიანფეოდალური ხანის ქართული თავდაცვითი არქიტექტურის ერთ-ერთი საუკეთესოდ შემონახული ნიმუშია. ბევრი სხვა ქართული ციხესიმაგრისგან განსხვავებით, რომლებიც მიუვალ კლდეებზეა აღმართული, ეს ბარის ციხე აშენდა მწვავე, გადაუდებელი აუცილებლობის გამო, რათა უშუალო თავშესაფარი მიეცა მიმდებარე სოფლების მოსახლეობისთვის. მისი მძლავრი ქვის კედლები და კოშკები მე-18 საუკუნის საქართველოს მძიმე ისტორიულ რეალობას ასახავს.

ორბელიანების თავდაცვითი სტრატეგია და ლეკიანობა

ცურტავის ციხის მშენებლობა მე-18 საუკუნის მიწურულს უკავშირდება და ის გავლენიანი დიდებულების, ორბელიანების საგვარეულოს ინიციატივით აღიმართა. ეს პერიოდი საქართველოს ისტორიაში ცნობილია „ლეკიანობის“ სახელით — ჩრდილოკავკასიელი ტომების მუდმივი, მოულოდნელი და დამანგრეველი თავდასხმებით, რაც დიდ ზიანს აყენებდა ქვეყნის ეკონომიკასა და დემოგრაფიას. ვინაიდან ცენტრალური სამეფო ხელისუფლება ვერ ახერხებდა ყველა სოფელში მუდმივი გარნიზონის ყოლას, ადგილობრივ თავადებს საკუთარი ძალებით უნდა ეზრუნათ ხალხის უსაფრთხოებაზე.

ციხესიმაგრე წარმოადგენდა ე.წ. სასოფლო თავშესაფარს, სადაც საფრთხის სიგნალის მიღებისთანავე მიმდებარე ტერიტორიებზე მცხოვრები გლეხები, მათი ოჯახები და პირუტყვი იხიზნებოდა. ციხეს შეეძლო გაეძლო მოკლევადიანი, ინტენსიური ალყისთვის, რაც თავდამსხმელებს საშუალებას არ აძლევდა იოლად ჩაეგდოთ ხელში ტყვეები და ალაფი.

სამხედრო არქიტექტურა და კონსტრუქციული თავისებურებები

ცურტავის ციხის არქიტექტურული გეგმა აბსოლუტურ პრაგმატიზმს ეფუძნება. იგი დაახლოებით 2000 კვადრატული მეტრის ფართობის მქონე მართკუთხა ნაგებობაა, რომელიც ნაშენებია მდინარის რიყის ქვით, ნატეხი ქვითა და დუღაბით. გალავნის ოთხივე კუთხეში აღმართულია მასიური ცილინდრული კოშკები, რაც მცველებს საშუალებას აძლევდა, ეწარმოებინათ ეფექტური ჯვარედინი ცეცხლი კედლების გასწვრივ.

კედლები ორ თავდაცვით იარუსად იყოფა. ქვედა ნაწილი სქელი და ყრუა, რათა გაეძლო სატყორცნი იარაღებისა და კედლის სანგრევი მოწყობილობებისთვის, ხოლო ზედა საბრძოლო ბილიკზე განლაგებულია სათოფურები, სალოდეები და სათვალთვალო ნიშები. კედლების წყობაზე დაკვირვებით კარგად ჩანს სხვადასხვა პერიოდის კვალი; ზოგიერთი მონაკვეთი ნაჩქარევად და უხეშადაა ნაშენები, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ციხის აღდგენა და გამაგრება ხშირად მტრის მოლოდინში, ექსტრემალურ პირობებში ხდებოდა.

დღესდღეობით ცარიელ შიდა ეზოში თავის დროზე განთავსებული იყო ხის ყაზარმები, სამეურნეო სათავსები და წყლის რეზერვუარები. ციხის გვერდით დგას ცურტავის წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც ამ ისტორიული დასახლების სულიერ ცენტრს წარმოადგენდა და მშვიდობიანობის თუ ომიანობის ჟამს ციხესთან ერთად ერთიან კომპლექსს ქმნიდა.