ნოქალაქევის სამეფო აბანო

ნოქალაქევის სამეფო აბანო წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან არქეოლოგიურ აღმოჩენას მონუმენტური ნოქალაქევის ციხე-გოჯის კომპლექსში, რომელსაც ბიზანტიელი მემატიანეები არქეოპოლისის სახელით მოიხსენიებდნენ. ნაგებობა მდებარეობს სამეგრელო-ზემო სვანეთის რეგიონში, ციხესიმაგრის ქვედა ტერასაზე, მდინარე ტეხურის სანაპიროსთან ახლოს. ეს საინჟინრო ხელოვნების ნიმუში IV-VI საუკუნეებით თარიღდება და მკაფიოდ ასახავს ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს მმართველი ელიტის მაღალ მატერიალურ კულტურასა და ყოველდღიურ ყოფას.

დედაქალაქის შიდა ციტადელში აგებული ეს აბანო მიუთითებს ანტიკური ხანის ხმელთაშუაზღვისპირული სამშენებლო ტექნოლოგიების ღრმა ინტეგრაციაზე ადგილობრივ რეალობაში. განსხვავებით შედარებით გვიანდელი სამოქალაქო აბანოებისგან, ეს კონკრეტული ობიექტი განკუთვნილი იყო მხოლოდ სამეფო კარისა და უცხოელი დიპლომატებისთვის. ციხესიმაგრის მძლავრი თავდაცვითი კედლები საიმედოდ იცავდა აბანოს, რომელიც უწყვეტად ფუნქციონირებდა დასავლეთ საქართველოზე გამავალი აბრეშუმის გზის აქტიური ყვავილობის პერიოდში.

საძირკვლისა და გათბობის სისტემის დღემდე შემორჩენილი ნაწილები ისტორიკოსებს აძლევს უტყუარ მტკიცებულებას გვიანანტიკური ხანისა და ადრეული შუა საუკუნეების ქართული სახელმწიფოებრივი არქიტექტურის უწყვეტობის შესახებ. მდინარესთან სიახლოვე უზრუნველყოფდა წყლის მუდმივ მიწოდებას, რომელიც სპეციალური თიხის მილების მეშვეობით შედიოდა შენობაში. არქეოლოგიური გათხრებით დასტურდება, რომ აბანომ რამდენიმე რეკონსტრუქცია განიცადა, სანამ VIII საუკუნეში არაბი სარდლის, მურვან ყრუს შემოსევის შედეგად ქალაქი საბოლოოდ არ განადგურდებოდა.

ჰიპოკაუსტის სისტემის საინჟინრო ხელოვნება

ნოქალაქევის სამეფო აბანოს მთავარი ტექნოლოგიური ღირსება არის მისი დახვეწილი ჰიპოკაუსტის (იატაკქვეშა გათბობის) სისტემა, რომელიც ზუსტად იმეორებს რომაულ-ბიზანტიურ ელიტარულ სტანდარტებს. შენობის იატაკი შემაღლებული იყო სპეციალურ აგურის სვეტებზე (pilae), რომლებიც კვადრატული და მრგვალი ტერაკოტის ფილებისგან შედგებოდა და სიმაღლეში დაახლოებით ნახევარ მეტრს აღწევდა. ეს იატაკქვეშა სივრცე წარმოადგენდა დიდ თერმულ კამერას, რომელიც დაკავშირებული იყო გარე საცეცხლესთან (პრეფურნიუმთან).

ღუმელში ანთებული ხის ინტენსიური ალყა და ცხელი ჰაერი ვრცელდებოდა იატაკქვეშა ცარიელ სივრცეში და ქვემოდან ათბობდა სქელ ქვისა და დუღაბის იატაკს. ტოქსიკური აირების დაგროვების თავიდან ასაცილებლად და კედლების თანაბარი გათბობისთვის, კედლების მასივში ჩაშენებული იყო ვერტიკალური თიხის მილები, ე.წ. ტუბულები. ეს მილები რამდენიმე ფუნქციას ასრულებდა:

• ცხელი ჰაერი იატაკქვეშეთიდან ზემოთ აჰქონდა, რაც კედლების ერთდროულ გათბობას უზრუნველყოფდა.

• ასრულებდა გამწოვი მილების როლს და კვამლი შენობის სახურავზე გაჰყავდა.

• იცავდა შიდა ნალესობას ნესტისა და კონდენსატის დაგროვებისგან.

არქიტექტურული გეგმარება და ფუნქციური ზონები

აბანოს შიდა სტრუქტურა მიჰყვება ხმელთაშუა ზღვის აუზისთვის დამახასიათებელ მკაცრ სამნაწილიან დაყოფას. სამეფო კარის წარმომადგენლები თანამიმდევრულად გადიოდნენ სამ სხვადასხვა დარბაზს, სადაც ტემპერატურა და ტენიანობა მკაცრად კონტროლდებოდა.

• ფრიგიდარიუმი: ცივი ოთახი, რომელიც შესასვლელთან მდებარეობდა. იგი განკუთვნილი იყო სხეულის პირველადი მომზადებისა და ბანაობის შემდგომი გაგრილებისთვის. აქ იდგა მდინარე ტეხურის ცივი წყლით სავსე ქვის აუზი.

• ტეპიდარიუმი: თბილი გარდამავალი დარბაზი, სადაც იატაკქვეშა გათბობა ზომიერ ტემპერატურას ინარჩუნებდა. აქ ხდებოდა სხეულის შეგუება სიცხესთან და ზეთებით მასაჟის პროცედურები.

• კალდარიუმი: ცხელი დარბაზი, რომელიც უშუალოდ ესაზღვრებოდა საცეცხლეს. აქ იატაკი და კედლები მაქსიმალურად ცხელდებოდა, რის გამოც სპეციალურ ხის სანდლებს იყენებდნენ. დარბაზში განთავსებული იყო ცხელი წყლის აუზი, სადაც ორთქლის ძირითადი კონცენტრაცია ხდებოდა.

ისტორიული მნიშვნელობა და არქეოლოგიური კვლევები

ასეთი მასშტაბის ნაგებობის არსებობა ადასტურებს ეგრისის სამეფოს მჭიდრო გეოპოლიტიკურ და კულტურულ კავშირს ბიზანტიის იმპერიასთან. სამშენებლო გეგმა გვიჩვენებს იმპერიული სტანდარტების ზედმიწევნით ცოდნას. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ კონსტანტინოპოლიდან და იმპერიის სხვა ცენტრებიდან გამოგზავნილი ინჟინრები და კალატოზები უშუალოდ მონაწილეობდნენ ციხე-გოჯის სამეფო უბნის მშენებლობაში.

XX საუკუნის ბოლოდან დაწყებულმა და შემდგომში ქართულ-ბრიტანული ერთობლივი ექსპედიციების მიერ ჩატარებულმა სისტემატურმა გათხრებმა სრულად გამოავლინა ეს საინჟინრო კომპლექსი. აღმოჩენილი იმპორტული მინის ჭურჭელი, ბრინჯაოს სამკაულები და რომაული მონეტები ადასტურებს, რომ ნოქალაქევის სამეფო აბანო გვიანანტიკური ხანის დახვეწილი დიპლომატიური და სასახლის ცხოვრების ეპიცენტრი იყო.