ნოქალაქევის საიდუმლო გვირაბი

კლდეში ნაკვეთ, ციცაბო დერეფანში ჩასვლა დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო არქიტექტურულ ძეგლს ააშკარავებს. ნოქალაქევის გვირაბი არის მონუმენტური საიდუმლო ნაგებობა, რომელიც პირდაპირ ეგრისის მთისპირეთის კირქვოვან კლდეშია გამოკვეთილი. ის ციხეგოჯის (არქეოპოლისის) მაღალ ციტადელს პირდაპირ მდინარე ტეხურის სანაპიროსთან აკავშირებდა. ეს მიწისქვეშა გალერეა წარმოადგენს ადრეული შუა საუკუნეების მაღალი დონის საინჟინრო გადაწყვეტას, რომლის მიზანიც იყო ანტიკური და ფეოდალური ხანის ციხესიმაგრეების უმთავრესი პრობლემის მოგვარება — ხანგრძლივი ალყის დროს გარნიზონის უწყვეტი მომარაგება სასმელი წყლით.

ციხეგოჯის სტრატეგიული არქიტექტურა

გვირაბის მასშტაბისა და მნიშვნელობის გასააზრებლად აუცილებელია თავად ნოქალაქევის არქეოლოგიური კომპლექსის გეოგრაფიული მდებარეობის გაცნობა. მე-4-მე-8 საუკუნეებში ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს დედაქალაქი მოქცეული იყო მდინარე ტეხურის მორკალულ კალაპოტში, რაც მას სამი მხრიდან ბუნებრივ კლდოვან დამცავ ზღუდეს უქმნიდა. თუმცა, მაღალი რელიეფი, რომელიც ციხეს მიუდგომელს ხდიდა, იმავდროულად აფერხებდა სწრაფ კავშირს მდინარის კალაპოტთან.

ამ ბარიერის გადასალახად, ადგილობრივმა ხუროთმოძღვრებმა მყარ კლდოვან მასივში გაიყვანეს უწყვეტი მიწისქვეშა გასასვლელი. მშენებლობისას გამოყენებულია როგორც კლდის გამოკვეთის, ისე თლილი ქვის წყობის ტექნიკა. თაღოვანი, საფეხურებიანი დერეფანი ციცაბოდ ეშვება ციტადელის ბორცვის ჩრდილოეთ ფერდობზე. გვირაბის სიგანე სრულიად საკმარისი იყო მეომრების სწრაფი გადაადგილებისთვის, რაც დამცველებს საშუალებას აძლევდა არა მხოლოდ წყალი აეტანათ უსაფრთხოდ, არამედ საჭიროების შემთხვევაში მოულოდნელი კონტრშეტევებიც განეხორციელებინათ მტრის წინააღმდეგ.

საინჟინრო თავისებურებები და სტრუქტურა

დერეფნის არქიტექტურა ზუსტად ასახავს გვიანანტიკური და ადრებიზანტიური ხანის სამხედრო-საფორტიფიკაციო ხელოვნებას, რომელიც დამახასიათებელი იყო სამხრეთ კავკასიის რეგიონისთვის. ზედა ნაწილში თაღი გამაგრებულია მართკუთხა კირქვის ბლოკებით, რაც ხელს უშლიდა გრუნტის ჩამოშლას, ხოლო ქვედა ნაწილი მთლიანად კლდეშია გამოკვეთილი. იმ ეპოქის პრიმიტიული იარაღების გათვალისწინებით, საფეხურების სიზუსტე და დახრილობის კუთხე მოწმობს მიწისქვეშა გეომეტრიის ბრწყინვალე ცოდნას.

კლდის ძირთან მიახლოებისას ტემპერატურა საგრძნობლად იკლებს და ზედა პორტალიდან შემოსული დღის სინათლე იცვლება მუდმივი ნახევარბნელით. გვირაბის გამოსასვლელი პირდაპირ კირქვოვან ნაპირზე, წყლის დონეზე იხსნება. ეს ლოკაცია სპეციალურად შეირჩა, რათა მეომრებს წყალი პირდაპირ მდინარე ტეხურის ღრმა და სწრაფი დინებიდან აეღოთ, სადაც წყალი მუდმივად კამკამა და სუფთა რჩებოდა, სეზონური წვიმების დროსაც კი.

ისტორიული როლი ბიზანტიურ-სასანიდურ ომებში

მე-6 საუკუნის შუა წლებში სამხრეთ კავკასია გახდა მთავარი დაპირისპირების ადგილი ბიზანტიის იმპერიასა და სასანიდურ ირანს შორის. დასავლური წყაროების, კერძოდ პროკოპი კესარიელის მიერ „არქეოპოლისად“ წოდებული ნოქალაქევი, მისი სტრატეგიული მდებარეობის გამო არაერთხელ გახდა სასტიკი ბრძოლების ეპიცენტრი.

საისტორიო ქრონიკებში ხაზგასმულია, თუ რა დიდ სირთულეებს აწყდებოდა მტერი ციხის გარნიზონის ბლოკირებისას. მსგავსი ფარული ინფრასტრუქტურის არსებობა უზრუნველყოფდა იმას, რომ მაშინაც კი, როდესაც სასანიდური ჯარები სრულად კეტავდნენ სახმელეთო მისადგომებს საალყო მანქანებით, შიდა გარნიზონი თვეების განმავლობაში უძლებდა იზოლაციას. გვირაბის კონსტრუქციულმა მდგრადობამ საუკუნეებს გაუძლო, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს ადრეული შუა საუკუნეების ქართული საფორტიფიკაციო ხელოვნების სიმტკიცეს.