ხორნაბუჯის ციხე

ხორნაბუჯის ციხე, რომელსაც ისტორიულ წყაროებში ციხისძირსაც უწოდებენ, ხოლო ხალხურ ტრადიციაში „თამარის ციხის“ სახელითაა ცნობილი, წარმოადგენს კირქვის მონოლითურ კლდეებზე აგებულ მძლავრ საფორტიფიკაციო კომპლექსს. ციხესიმაგრე მდებარეობს კახეთის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, სადაც ცივ-გომბორის ქედის ტყიანი კალთები ალაზნის ველს გადაჰყურებს. კლდის რელიეფთან შერწყმული თავდაცვითი ნაგებობები, კოშკები და გალავნები თითქმის თხუთმეტი საუკუნის განმავლობაში იცავდნენ ქვეყნის აღმოსავლეთ საზღვრებს და დღემდე ინარჩუნებენ პირვანდელ, მკაცრ არქიტექტურულ იერსახეს.

იბერიის სამეფოს აღმოსავლეთი ფორპოსტი

ისტორიული წყაროების თანახმად, ხორნაბუჯის, როგორც მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტის დაარსება V საუკუნეში, ქართლის მეფე ვახტანგ გორგასლის სახელს უკავშირდება. მეფემ კარგად გათვალა კლდოვანი მასივის გეოგრაფიული უპირატესობა, რომელიც საშუალებას იძლეოდა გაეკონტროლებინათ სტეპებიდან მომავალი მომთაბარე ტომების გზები და აღმოსავლეთ კავკასიიდან მომავალი სავაჭრო მარშრუტები. მალე ხორნაბუჯი არა მხოლოდ სამხედრო საყრდენად, არამედ მძლავრ ურბანულ ცენტრად და ხორნაბუჯის საეპისკოპოსოს კათედრალად იქცა. ციხის ადრეული არქიტექტურა მაქსიმალურად იყენებდა ბუნებრივ ნაპრალებსა და კლდის მწვერვალებს, რაც მცირერიცხოვან გარნიზონს დიდძალი მტრის შეჩერების საშუალებას აძლევდა.

შუა საუკუნეების აყვავება და ნგრევა

საქართველოს ოქროს ხანაში, XII-XIII საუკუნეებში, თამარ მეფის ეპოქაში, ხორნაბუჯის ციხესიმაგრემ მასშტაბური რეკონსტრუქცია განიცადა. განახლდა ცენტრალური ციტადელი და უმაღლეს კლდოვან პიკებზე აიგო დამატებითი სათვალთვალო კოშკები, რითაც იგი რეგიონის ერთ-ერთ ყველაზე აუღებელ ციხედ იქცა. თავისი სტრატეგიული როლის გამო ციხე მუდამ იყო უცხოელი დამპყრობლების სამიზნე. XIII საუკუნეში იგი მონღოლთა სარდალმა ბერქა ყაენმა აიღო და დაარბია, ხოლო XVII საუკუნის დასაწყისში ირანის შაჰის, აბას I-ის გამანადგურებელი ლაშქრობების შედეგად ციხემ და მის გარშემო არსებულმა ქალაქმა არსებობა შეწყვიტა, რის შემდეგაც კომპლექსი ნანგრევებად იქცა.

საინჟინრო ხელოვნება და სტრუქტურა

ხორნაბუჯის შემორჩენილი არქიტექტურა შუა საუკუნეების საინჟინრო ხელოვნების ბრწყინვალე ნიმუშია. კომპლექსი შედგება ქვედა ეზოსგან, რომელიც გარშემორტყმულია მასიური გალავნით, და ზედა ციტადელისგან, სადაც მისასვლელი გზა პირდაპირ კლდეშია გამოკვეთილი. კოშკები ნაგებია ადგილობრივი რიყის ქვითა და დუღაბით, ხოლო მათი განლაგება გამორიცხავდა თავდაცვის ხაზზე ბრმა ზონების არსებობას. კლდეშივეა ამოკვეთილი წყალსაცავები და სურსათის შესანახი სათავსოები, რაც ხანგრძლივი ალყის გაძლების წინაპირობა იყო. დღეს ეს ძეგლი ვაშლოვანის და დედოფლისწყაროს დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ უმნიშვნელოვანეს ისტორიულ მემკვიდრეობას წარმოადგენს.