ხორანთის ნაქალაქარი

ხორანთის ნაქალაქარი (ისტორიულ წყაროებში მოხსენიებული როგორც ხორანთა) წარმოადგენს ადრეული შუა საუკუნეების აღმოსავლეთ საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან და საიდუმლოებით მოცულ ურბანულ ცენტრს. ძეგლი მდებარეობს კახეთის მხარეში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სამხრეთ ნაწილში, აზერბაიჯანის თანამედროვე საზღვართან ახლოს. ადგილობრივი ლანდშაფტი ხასიათდება იორის ზეგნის მშრალი, ტალღოვანი რელიეფით, სადაც ნახევარუდაბნოს კლიმატი და ღია სტეპები ერთმანეთს ერწყმის. ეს გეოგრაფიული მდებარეობა დასახლებას სტრატეგიულ უპირატესობას ანიჭებდა რეგიონული სავაჭრო გზებისა და სამხედრო ძალების გადაადგილების კონტროლისთვის.

ისტორიულად ეს ტერიტორია შედიოდა უძველესი მხარის, ჰერეთის შემადგენლობაში, რომელიც მოგვიანებით კახეთ-ჰერეთის სამეფოს ნაწილი გახდა. ხორანთა ფუნქციონირებდა როგორც მჭიდროდ დასახლებული სოციალურ-ეკონომიკური ცენტრი და მძლავრი თავდაცვითი სიმაგრე. განსხვავებით ალაზნის ველის ტენიანი და ტყიანი ზონებისგან, ეს მშრალი სასაზღვრო რეგიონი მოითხოვდა სპეციალური წყალმომარაგების ინფრასტრუქტურისა და მყარი ქვის თავდაცვითი ნაგებობების შექმნას. დღეს შემორჩენილი ნანგრევები, რომლებიც ვრცელ ტერიტორიაზეა მიმოფანტული, ნათლად აჩვენებს შუა საუკუნეების ქართველი ინჟინრებისა და ხუროთმოძღვრების მაღალოსტატობას.

მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე მოგზაურები კახეთს ძირითადად მევენახეობასთან აიგივებენ, ხორანთის ნაქალაქარი წარმოაჩენს ეპოქას, როდესაც ეს რეგიონი აქტიურ საომარ, დიპლომატიურ და კულტურულ კერას წარმოადგენდა. ძეგლმა თითქმის პირვანდელი სახით შემოინახა თავისი არქეოლოგიური სტრუქტურა ყოველგვარი თანამედროვე ჩარევებისა და რესტავრაციის გარეშე. მიმდებარე ველების სრული მდუმარება კიდევ უფრო აძლიერებს ამ უძველესი პოლიტიკური ცენტრის მონუმენტურობას.

ისტორიული საფუძვლები და ჰერეთის სამეფო

ხორანთის შესახებ წერილობითი წყაროები მჭიდროდ არის დაკავშირებული ადრეული შუა საუკუნეების ამიერკავკასიის რთულ პოლიტიკურ ისტორიასთან. არქეოლოგიური მონაცემები ადასტურებს, რომ ადამიანის კვალი აქ ბრინჯაოს ხანიდან ფიქსირდება, თუმცა ქალაქის ინტენსიური განვითარება VIII-XI საუკუნეებს უკავშირდება. ამ პერიოდში კახეთისა და ჰერეთის სამთავროები აქტიურად იბრძოდნენ რეგიონში დომინირებისთვის, რაც ხშირად იწვევდა დაპირისპირებას საქართველოს გაერთიანებულ სამეფოსთან და მეზობელ ისლამურ საამიროებთან.

ხორანთა ასრულებდა აღმოსავლეთის ფორპოსტის როლს ქართული კულტურული და პოლიტიკური გავლენის სფეროში. მისი მეშვეობით ადგილობრივი მმართველები აკონტროლებდნენ სტეპებზე გამავალ სატრანზიტო მარშრუტებს. ქალაქი მნიშვნელოვან ბუფერულ ზონას წარმოადგენდა სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან მომდინარე თავდასხმების შესაკავებლად. დასახლების დაკნინება და საბოლოო მიტოვება უკავშირდება XI საუკუნის ბოლოს სელჩუკთა დამანგრეველ შემოსევებს და შემდგომ პოლიტიკურ ცვლილებებს დავით აღმაშენებლის ეპოქაში, როდესაც ადმინისტრაციული ცენტრების გადანაცვლებამ ეს მშრალი სასაზღვრო პუნქტი ძირითადი სავაჭრო არტერიების მიღმა დატოვა.

არქიტექტურა და გეგმარება

ხორანთის ნაქალაქარის არქიტექტურული სტილი მიუთითებს ადგილობრივი ბუნებრივი სამშენებლო მასალების მიზანმიმართულ გამოყენებაზე. მთელი კომპლექსი დაყოფილია ზედა თავდაცვით ზონად (ციტადელად) და ქვედა სამოქალაქო დასახლებად.

• ზედა ციტადელი: ბუნებრივ ბორცვზე დაშენებული ციხესიმაგრის კედლები ნაგებია ადგილობრივი რიყის ქვითა და კირქვის ფილებით, რომლებიც დაკავშირებულია მტკიცე დუღაბით. კედლების წყობა ითვალისწინებდა სეისმურ მდგრადობას და რელიეფის თავისებურებებს.
• საცხოვრებელი კვარტლები: თავდაცვითი კედლების ქვემოთ განლაგებულია საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობების ქვის საძირკვლები, რაც მიუთითებს გამართულ ურბანულ სტრუქტურაზე, სადაც ხელოსნები, მიწათმოქმედები და მუდმივი სამხედრო გარნიზონი ცხოვრობდა.
• საკულტო ნაგებობები: ნაქალაქარის ტერიტორიაზე ფიქსირდება ადრეული ქრისტიანული ბაზილიკებისა და მცირე სამლოცველოების ნაშთები, რომლებიც ხასიათდება ტრადიციული ქართული საეკლესიო არქიტექტურის მკაცრი ფორმებით.

არქეოლოგიური გათხრები და აღმოჩენები

ხორანთის მიზანმიმართულმა არქეოლოგიურმა შესწავლამ მნიშვნელოვანი მასალა მოგვცა მისი მცხოვრებლების ყოველდღიური ყოფისა და ეკონომიკური კავშირების შესახებ. აღმოჩენილი ნივთები ადასტურებს, რომ ქალაქი აქტიურ რეგიონულ სავაჭრო ცენტრს წარმოადგენდა.

ტერიტორიაზე ნაპოვნია მრავალრიცხოვანი კერამიკული ჭურჭლის ფრაგმენტები, მათ შორის მარცვლეულის შესანახი მოუჭიქავი ჭურჭელი და მოჭიქული კერამიკა, რომლებიც IX-X საუკუნეებით თარიღდება. კერამიკის ორნამენტული სტილი მიუთითებს მჭიდრო კავშირზე როგორც შიდა ქართულ სახელოსნოებთან, ისე კასპიისპირეთისა და კავკასიის ალბანეთის ისლამურ კულტურულ წრეებთან. გარდა ამისა, აღმოჩენილი რკინის სამეურნეო იარაღები, ისრისპირები და ცხენის აღკაზმულობის დეტალები ხაზს უსვამს მოსახლეობის ორგვარ ბუნებას — ისინი ერთდროულად ეწეოდნენ სოფლის მეურნეობას და იცავდნენ სამეფოს საზღვრებს.

ეტიმოლოგია და კულტურული მემკვიდრეობა

ტოპონიმი ხორანთა განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს ქართულ საისტორიო მწერლობაში, მათ შორის ლეონტი მროველისა და ვახუშტი ბატონიშვილის შრომებში. ისტორიკოსთა ნაწილი მიიჩნევს, რომ დასახელების ფესვები უკავშირდება ძველ კავკასიურ-ალბანურ ან აღმოსავლეთკავკასიურ დიალექტებს, რომლებიც არსებობდა ჰერეთის საბოლოო კულტურულ და ენობრივ გაქართველებამდე.

ადგილობრივ ფოლკლორში ხორანთის ნანგრევები ასოცირდება მამაც მესაზღვრეებთან, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში იგერიებდნენ მომხვდურთა შემოტევებს. ამ სახელის შენარჩუნება ხანგრძლივი მიტოვების მიუხედავად მეტყველებს ქალაქის დიდ ისტორიულ მნიშვნელობაზე კახეთის მოსახლეობის კოლექტიურ მეხსიერებაში. დღეისათვის ეს ძეგლი უმნიშვნელოვანეს წყაროს წარმოადგენს აღმოსავლეთ საქართველოს სასაზღვრო რეგიონების სახელმწიფოებრივი და კულტურული განვითარების შესასწავლად.