სამთავისის ღვთაების ტაძარი

სამთავისის ამაღლების (ღვთაების) საკათედრო ტაძარი ქართული ხუროთმოძღვრებისა და შუა საუკუნეების საეკლესიო არქიტექტურის ერთ-ერთი ყველაზე ბრწყინვალე ნიმუშია. ტაძარი მდებარეობს შიდა ქართლში, კასპის მუნიციპალიტეტში. ეს მონუმენტური ჯვარ-გუმბათოვანი ნაგებობა გარდამტეხი ეტაპია ქართული ხუროთმოძღვრების განვითარებაში, განსაკუთრებით კი ფასადების დეკორატიული მოჩუქურთმებისა და ქვაზე კვეთის ხელოვნებაში. XI საუკუნის დასაწყისში აგებული ტაძარი იქცა სტილისტურ ნიმუშად მრავალი შემდგომი ნაგებობისთვის მთელ კავკასიაში, რაც იზიდავს ისტორიკოსებსა და მოგზაურებს, რომელთაც სურთ იხილონ ქართული საფასადო ხელოვნების უმაღლესი მწვერვალი.

ისტორიული საფუძვლები და არქიტექტურული ღირებულება

ტაძარი 1030 წელს ააგო ნიჭიერმა ხუროთმოძღვარმა ილარიონ სამთავნელმა. საყურადღებოა, რომ საუკუნეებით ადრე, VI საუკუნეში, ამავე ადგილას პირველი ეკლესია ერთ-ერთმა ასურელმა მამამ — ისიდორე სამთავნელმა დააარსა. მართალია, ძლიერი მიწისძვრებისა და მტრების შემოსევების გამო ტაძარმა XV საუკუნეში მნიშვნელოვანი რესტავრაცია განიცადა (ხელახლა აშენდა გუმბათი და დასავლეთის კედელი), მისი აღმოსავლეთი ფასადი პირვანდელი, XI საუკუნის ხელუხლებელი სახითაა შემორჩენილი.

ეს ფასადი გამოირჩევა ინოვაციური კომპოზიციით: ცენტრალური სარკმლის თავზე აღმართულია გრანდიოზული მოჩუქურთმებული ჯვარი, რომელსაც გვერდებს უმშვენებს გეომეტრიული ორნამენტებით მორთული როზეტები და ღრმა დეკორატიული თაღები. შიდა სივრცეში დღემდეა შემორჩენილი XI და XVII საუკუნეების ფრესკების ფრაგმენტები, რომლებიც რეგიონის სულიერ და კულტურულ ცხოვრებაზე გვიამბობენ.