ჭაქვინჯის ციხე

ჭაქვინჯის ციხე, რომელსაც ისტორიულ წყაროებში ხშირად ჯიხაშკარის ციხის სახელითაც მოიხსენიებენ, მდებარეობს მდინარე ჭანისწყლის მარცხენა სანაპიროზე, სტრატეგიულად ხელსაყრელ მაღალ კირქვიან ბორცვზე. ეს მასშტაბური თავდაცვითი კომპლექსი აღმართულია დასავლეთ საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის რეგიონში, სოფელ ჯიხაშკარისა და ჭაქვინჯის საზღვარზე. ციხესიმაგრე, რომელიც აკონტროლებდა მდინარის ხეობასა და მთის უღელტეხილებისკენ მიმავალ ისტორიულ სატრანზიტო გზებს, წარმოადგენს დასავლეთ საქართველოს ფეოდალური ხანის თავდაცვისა და სამეფო კარცხოვრების უმნიშვნელოვანეს არქიტექტურულ ძეგლს.

საქართველოს მრავალი რესტავრირებული ციხისგან განსხვავებით, ჭაქვინჯამ შეინარჩუნა თავისი პირვანდელი, ავთენტური სახე, რაც მკვლევარებსა და მნახველებს საშუალებას აძლევს თვალნათლივ დაინახონ საუკუნეების განმავლობაში ნაგებობის სტრატეგიული ტრანსფორმაციის კვალი. რელიეფი ბუნებრივად უზრუნველყოფდა ციხის მიუვალობას, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ მხარეს, სადაც ციცაბო კლდოვანი ფერდობებია. დროთა განმავლობაში ეს ფორპოსტი პატარა სათვალთვალო პუნქტიდან მრავალდონიან ციტადელად იქცა, რომელსაც ხანგრძლივი ალყის გაძლება და რეგიონული მმართველების საიმედო თავშესაფრად სამსახური შეეძლო.

ეგრისის სამეფოს ეპოქა და ანტიკური ფესვები

არქეოლოგიური კვლევები ადასტურებს, რომ ბორცვის თავდაცვითი მიზნებისთვის გამოყენება ბევრად უფრო ადრე დაიწყო, ვიდრე გვიან შუა საუკუნეებში. ციხის ყველაზე ადრეული ფენები IV-V საუკუნეებით თარიღდება. ეს ის პერიოდია, როდესაც რეგიონში ძლიერდება ეგრისის სამეფო (რომელსაც ბიზანტიური წყაროები ლაზიკის სახელით იცნობენ). ბიზანტიისა და სასანიანთა იმპერიების დაპირისპირების ხანაში, მდინარისპირა დერეფნების კონტროლი გადამწყვეტი იყო სამეფოს უსაფრთხოებისთვის.

ადრეული ანტიკური ხანის საძირკველი ნაგებია მდინარის რიყის ქვითა და სქელი კირხსნარით. ეს მცირე ზომის სიმაგრე მიზნად ისახავდა შიდა ჯარების გადაადგილების კონტროლსა და კოლხეთის დაბლობში მტრის შემოჭრის აღკვეთას. ამ უძველესი კედლების ფრაგმენტები დღესაც იკითხება ციტადელის ქვედა შრეებში, რაც მკვეთრად გამოირჩევა გვიანდელი შუა საუკუნეების კედლების წყობისგან.

დადიანების საგვარეულო რეზიდენცია

XVI-XVII საუკუნეებში ციხემ მნიშვნელოვანი სტრუქტურული რეკონსტრუქცია განიცადა, რადგან იგი დადიანების სამთავრო საგვარეულოს მფლობელობაში გადავიდა და სამეგრელოს სამთავროს ერთ-ერთ მთავარ დასაყრდენად იქცა. დასავლეთ საქართველოში შექმნილმა პოლიტიკურმა ვითარებამ და გარეშე მტრების მუდმივმა საფრთხემ აიძულა მთავრები, რომ მთავარი საქალაქო ცენტრების მიღმაც გქონოდათ კარგად დაცული საზაფხულო რეზიდენციები.

• 1812 წლის ისტორიული მოვლენა: ჭაქვინჯის ციხე განსაკუთრებულ ისტორიულ მნიშვნელობას ატარებს, როგორც სამეგრელოს უკანასკნელი ძლიერი მთავრის, დავით დადიანის დაბადების ადგილი 1812 წელს. სწორედ აქ გაატარა მან ბავშვობის წლები. მოგვიანებით მან გაატარა უმნიშვნელოვანესი ადმინისტრაციული რეფორმები, დააარსა მუზეუმი და ხელი შეუწყო მხარის ეკონომიკურ და კულტურულ აღორძინებას რუსეთის იმპერიის მიერ სამთავროს საბოლოო გაუქმებამდე.
• ბრძოლა ოსმალეთის იმპერიასთან: შავი ზღვის სანაპიროსთან სიახლოვის გამო, ციხე არაერთხელ გამხდარა ოსმალთა შემოსევების სამიზნე. XVII-XVIII საუკუნეებში ადგილობრივი გარნიზონი ამ კოშკებიდან იგერიებდა მომხვდურთა რაზმებს, რის გამოც საარტილერიო დაბომბვების შემდეგ ციხის კედლები ბევრჯერ გადაკეთდა და გამაგრდა.

არქიტექტურული გეგმარება და საიდუმლო გვირაბი

სამშენებლო გეგმით კომპლექსი ორ ძირითად ნაწილად იყოფა: მაღალმთიანი შიდა ციტადელი (ზედა ციხე) და ქვედა სათავდაცვო ეზო. კედლების ნაგებობაში გამოყენებულია სხვადასხვა მასალის ნაზავი: უხეშად გათლილი კირქვა, რიყის ქვა და ადგილობრივი ვულკანური ტუფის ბლოკები, რომლებიც დაკავშირებულია მტკიცე დუღაბით.

• მრავალსართულიანი კოშკები: ზედა ციტადელს იცავს რამდენიმე მძლავრი კოშკი. ჩრდილოეთის მთავარ კოშკში დღესაც ჩანს სათოფურები, სართულშორისი გადახურვის კოჭების ბუდეები და საბრძოლო ბაქნები, რომლებიც სპეციალურად იყო მოწყობილი მომავალი მტრის ეფექტური დაბომბვისთვის.
• სასახლისა და ეკლესიის ნანგრევები: ქვედა ეზოში შემორჩენილია დადიანების სასახლის საძირკვლის ნაშთები, რაც მოწმობს ციხის არა მხოლოდ სამხედრო, არამედ საცხოვრებელ ფუნქციას. იქვე მდებარეობს მცირე ზომის კარის ეკლესიის ნანგრევები, რომელიც გარნიზონისა და სამთავრო ოჯახის წევრებისთვის ფუნქციონირებდა.
• საიდუმლო გვირაბი: კომპლექსის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი საინჟინრო ნაგებობაა კლდეში გამოკვეთილი საიდუმლო მიწისქვეშა გვირაბი. ეს ციცაბო გასასვლელი ციტადელის შიდა ეზოდან იწყება, მიჰყვება ბორცვის წიაღს და პირდაპირ მდინარე ჭანისწყალზე ჩადის. მისი მეშვეობით ხანგრძლივი ალყის დროს მებრძოლები უსაფრთხოდ მარაგდებოდნენ სასმელი წყლით ისე, რომ მტრისთვის შეუმჩნეველნი რჩებოდნენ.