ასკანას ციხე

გურიის რეგიონში, მდინარე ასკანას ხეობის თავზე, ციცაბო კლდოვან ქედზე აღმართული ასკანას ციხე ქართული სამხედრო არქიტექტურის მასშტაბურ ძეგლს წარმოადგენს. ეს ქვის შთამბეჭდავი ციტადელი საუკუნეების განმავლობაში ადგილობრივი მმართველების მთავარ თავდაცვით პერიმეტრს წარმოადგენდა. ნანგრევები, რომლებიც ბუნებრივ და მიუდგომელ პლატოზეა განლაგებული, შუა საუკუნეების საფორტიფიკაციო ხელოვნების პირვანდელ სახეს ასახავს.

ამ მწვერვალზე თავდაპირველი საფორტიფიკაციო ნაგებობების ზუსტი წარმოშობის დრო კვლავ აქტიური არქეოლოგიური კვლევის საგანია. გათხრები და მასალების ანალიზი მიუთითებს, რომ პირველი თავდაცვითი კედლები IV საუკუნეში აშენდა, რაც მიზნად ისახავდა სავაჭრო გზებისა და მტრის ჯარების მოძრაობის კონტროლს კოლხეთის დაბლობზე. მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში ობიექტი მუდმივად ფართოვდებოდა, ძლიერდებოდა და ხელახლა შენდებოდა, სანამ უბრალო საგუშაგო კოშკიდან ფართომასშტაბიან სამხედრო კომპლექსად არ გადაიქცა.

გვიანი შუა საუკუნეების პერიოდისთვის, ციხესიმაგრე გურიის სამთავროს მმართველი ოჯახის, გურიელების დინასტიის მთავარ სამხედრო საყრდენად და რეზიდენციად იქცა. დღემდე შემორჩენილი ნანგრევების მასშტაბები მიუთითებს იმ უზარმაზარ ლოგისტიკურ ძალისხმევაზე, რომელიც საჭირო იყო მძიმე რიყის ქვისა და კირხსნარის ციცაბო ფერდობებზე ასატანად.

გურიელების დინასტია და რეგიონული ომები

XVI-XVIII საუკუნეებში გურიის სამთავრო განიცდიდა მუდმივ გარე ზეწოლას, განსაკუთრებით მზარდი ოსმალეთის იმპერიისგან. ასკანას ციხე რეგიონული წინააღმდეგობის ეპიცენტრად იქცა. მძიმე შემოსევების პერიოდში ციხე ემსახურებოდა არა მხოლოდ სამხედრო გარნიზონს, არამედ წარმოადგენდა პოლიტიკური ელიტისა და მათი საგანძურის უსაფრთხო თავშესაფარს.

ქართველი მემატიანეების ისტორიული ჩანაწერები დეტალურად აღწერენ ასკანას მრავალრიცხოვან ალყებს. ციცაბო, ვიწრო მისადგომები თითქმის შეუძლებელს ხდიდა შემომჭრელი ძალებისთვის მძიმე საალყო მანქანების განლაგებას, რაც მათ აიძულებდათ ფეხოსანთა პირდაპირ და დანაკარგებიან იერიშზე გადასულიყვნენ.

არქიტექტურული გეგმა და ტოპოგრაფია

ასკანას ციხის მშენებლებმა სრულყოფილად გამოიყენეს ტოპოგრაფია და კედლები პირდაპირ კლდოვან რელიეფში ჩააშენეს. ციხე დაყოფილია ორ ძირითად დონედ, რაც სივრცეს მკაფიო ოპერაციულ ზონებად ანაწილებს.

• ქვედა ტერასა: ეს განყოფილება ძირითადად განკუთვნილი იყო მუდმივი სამხედრო გარნიზონისთვის, მარაგების საცავებისა და თავლებისთვის. აქაური კედლები გაცილებით სქელია და შექმნილია პირდაპირი იერიშის პირველი დარტყმის შესაკავებლად.
• ზედა ციტადელი: ხელმისაწვდომი მხოლოდ მძლავრად გამაგრებული შიდა კარიბჭის გავლით, ზედა ტერასა ემსახურებოდა როგორც სარდლობის ცენტრს. იგი მოიცავდა თავადაზნაურობის საცხოვრებელ კვარტლებს, წყლის რეზერვუარებს ხანგრძლივი ალყისთვის და მთავარ რელიგიურ ნაგებობებს.
• სამშენებლო მასალა: ძირითადი სამშენებლო მასალა შედგება მძიმე რიყის ქვისა და კირხსნარისგან. ხსნარის ფორმულა განსაკუთრებით გამძლე აღმოჩნდა, რამაც თავდაცვითი კედლების დიდ ნაწილს საუკუნოვანი სეისმური აქტივობის მიმართ მდგრადობა შეუნარჩუნა.

წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია

ზედა ციტადელის საზღვრებში მდებარეობს წმინდა გიორგის სახელობის მცირე დარბაზული ეკლესიის საძირკველი. ეს ნაგებობა ფუნქციონირებდა როგორც გარნიზონისა და სამეფო ოჯახის პირადი სამლოცველო. ეკლესიის მახლობლად ნაპოვნი არქიტექტორული ფრაგმენტები მიუთითებს, რომ იგი აგებულია კლასიკური ქართული შუა საუკუნეების სტილში.

მიწისქვეშა პალატები და საპყრობილე

მთავარი სასახლის ნანგრევების ქვემოთ არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ღრმა მიწისქვეშა კამერების სერია. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კამაროვანი სარდაფების ნაწილი გამოიყენებოდა მარცვლეულისა და ღვინის შესანახად, სხვები ფუნქციონირებდნენ როგორც საპყრობილეები. ადგილობრივი ფოლკლორი და ისტორიული ტექსტები ვარაუდობენ, რომ ამ საკნებში, კლდის სიღრმეში და გარე სამყაროსგან სრულიად იზოლირებულად, მაღალი რანგის პოლიტიკურ პატიმრებსა და დატყვევებულ მტრის მეთაურებს ათავსებდნენ.