წმინდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ეკლესია (ლურჯი მონასტერი)

მთაწმინდის ქვედა კალთაზე მდებარე წმინდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ეკლესია, რომელიც საზოგადოებაში ლურჯი მონასტრის სახელითაა ცნობილი, თბილისის ერთ-ერთ უძველეს ხუროთმოძღვრულ ძეგლს წარმოადგენს. კალას ისტორიულ ცენტრს ოდნავ მოშორებით მდებარე სამლოცველო საუკეთესოდ ასახავს შუა საუკუნეების ქართულ სულიერებასა და გადარჩენის ისტორიას. ეს ადგილი პირდაპირ უკავშირდება ადრექრისტიანულ ეპოქას და ეძღვნება მოციქულს, რომელმაც პირველ საუკუნეში ქრისტიანობა პირველად იქადაგა საქართველოს მიწაზე.

ისტორიული განვითარება და მშენებლობის ეტაპები

პირვანდელი ტაძარი XII საუკუნის მიწურულით, კერძოდ 1180 წლით თარიღდება და მისი მშენებლობა მეფე გიორგი III-ისა და თამარ მეფის ეპოქას უკავშირდება. ხალხში დამკვიდრებული სახელწოდება ლურჯი მონასტერი ტაძარმა მიიღო მოჭიქული ლურჯი ფერის კრამიტის გამო, რომელიც თავდაპირველად მის კონუსურ გუმბათს ამშვენებდა. კომპლექსი სერიოზულად დაზიანდა მონღოლთა შემოსევების დროს, ხოლო XVII საუკუნის დასაწყისში, შაჰ-აბასის სპარსული ლაშქრობებისას, თითქმის მთლიანად განადგურდა. მნიშვნელოვანი რეკონსტრუქცია XVII-XVIII საუკუნეებში განხორციელდა, როდესაც ადგილობრივმა სასულიერო პირებმა ძეგლი სამნავიანი ბაზილიკის სახით აღადგინეს და დანგრეული გუმბათი აგურის კამაროვანი გადახურვით შეცვალეს.

არქიტექტურა, საბჭოთა მემკვიდრეობა და აღორძინება

ნაგებობის სტრუქტურა გვიჩვენებს საინტერესო არქიტექტურულ გადასვლას შუა საუკუნეების კლასიკური გუმბათოვანი სტილიდან ბაზილიკურ ფორმაზე. ფასადის ქვედა ნაწილებში დღემდე შემორჩენილია XII საუკუნის თლილი ქვის წყობა და დახვეწილი ორნამენტული ჩუქურთმები სამხრეთის სარკმლების გარშემო. XIX საუკუნეში რუსეთის იმპერიის მმართველობის პერიოდში ტაძარს დაადგეს არატიპური წვეტიანი აგურის გუმბათი, რამაც შეცვალა მისი ტრადიციული სილუეტი. საბჭოთა პერიოდში ხელისუფლებამ სივრცე მედიცინის მუზეუმად და ტანსაცმლის ფაბრიკად აქცია, რის გამოც შიდა ფრესკების უმეტესობა განადგურდა. წმინდა ანდრიას ტაძარში ღვთისმსახურება 1990 წელს აღდგა, რასაც მოჰყვა მასშტაბური საკონსერვაციო სამუშაოები საკურთხევლისა და ისტორიული ქვის კედლების შესანარჩუნებლად.