ახალი ათონის მღვიმე

აფხაზეთში, ივერიის მთის კარსტულ წიაღში ღრმად დამალული ახალი ათონის მღვიმე დედამიწის ერთ-ერთ უდიდეს მიწისქვეშა კარსტულ სიცარიელეს წარმოადგენს. კირქვის ფენების მრავალსაუკუნოვანი ქიმიური გამოტუტვის შედეგად ჩამოყალიბებული ეს მასიური სისტემა შედგება ვრცელი დარბაზების, ვერტიკალური შახტებისა და მიწისქვეშა აუზებისგან. წყლისა და ნახშირორჟანგის ერთობლივი მოქმედებით, რომელიც ტექტონიკურ ნაპრალებში იფილტრებოდა, შეიქმნა დაახლოებით ერთი მილიონი კუბური მეტრის საერთო მოცულობის სივრცე. ეს არის სრულიად იზოლირებული მიწისქვეშა ეკოსისტემა, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ხელუხლებლად ინახავდა გეოლოგიურ ისტორიას.

გეოლოგიურად ეს კომპლექსი დასავლეთ კავკასიონის კირქვულ ზოლში მდებარეობს, სადაც ინტენსიურმა კარსტულმა პროცესებმა ათასობით ძაბრი და მღვიმე წარმოქმნა. მღვიმის იზოლირებულმა მდებარეობამ განაპირობა ის, რომ იგი ათასწლეულების მანძილზე უცნობი რჩებოდა, სანამ ზედაპირულმა ჩაქცევებმა არ გამოავლინა მისი არსებობა. დღეს ის სპელეოგენეზის კლასიკური ნიმუშია, სადაც კირქვის კედლებსა და დანალექ ფენებში დედამიწის განვითარების უძველესი ეტაპებია აღბეჭდილი.

მღვიმის აღმოჩენის ისტორია იწყება 1961 წელს, როდესაც ადგილობრივმა მცხოვრებმა, გივი სმირმა, ივერიის მთის კალთაზე არსებულ ღრმა ვერტიკალურ ნაპრალში, რომელსაც ადგილობრივები „უძირო ორმოს“ ეძახდნენ, ჩასვლა გაბედა. პირველადი აღჭურვილობით სმირმა მიაღწია მიწისქვეშა დარბაზების საწყის წერტილს. ამ აღმოჩენის მასშტაბების შესასწავლად მოეწყო სპეციალური სამეცნიერო ექსპედიცია ცნობილი ქართველი სპელეოლოგის, ზურაბ ტინტილოზოვის ხელმძღვანელობით. მომდევნო წლებში მკვლევრებმა სრულად შეადგინეს ცხრა ძირითადი დარბაზის რუკა, გადალახეს მიწისქვეშა ტბები და ნაშალი ქანები, რის შემდეგაც, 1975 წელს, მღვიმე ვიზიტორებისთვის გაიხსნა და აქ უნიკალური მიწისქვეშა ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზა ამუშავდა.

სპელეოგენეზი და კომპლექსის აღმოჩენა

ახალი ათონის მღვიმის ფორმირება მჭიდროდ არის დაკავშირებული გვიანდელ ნეოგენურ პერიოდში კავკასიონის მთების ტექტონიკურ აქტივობასთან. კირქვის მასივის აზიდვასთან ერთად, მიწისქვეშა წყლების დონემ დაიწია, რამაც გამოიწვია წყლის ნაკადების ინტენსიური მოძრაობა შიდა ნაპრალებში. ამ ჰიდრავლიკურმა ძალამ და კალციუმის კარბონატის დნობამ ეტაპობრივად გამოფიტა გიგანტური სიცარიელეები. გივი სმირის მიერ 1961 წელს გადადგმულმა ნაბიჯმა მეცნიერებს მისცა საშუალება შეესწავლათ მიწისქვეშა ტოპოგრაფიის ევოლუცია, რომელიც მანამდე მილიონობით წლის განმავლობაში დაფარული იყო.

მიწისქვეშა დარბაზების ანატომია

მღვიმის ტურისტული ნაწილი დაყოფილია რამდენიმე გრანდიოზულ დარბაზად, რომლებსაც უნიკალური გეოლოგიური სტრუქტურა აქვთ:

• ანაკოფიის დარბაზი: მარშრუტის პირველი მასშტაბური სივრცე, რომელიც გამოირჩევა თავისი მოცულობითა და ორი მუდმივი მიწისქვეშა წყალსატევით — ანატოლიისა და ცისფერი ტბებით. ეს ღრმა რეზერვუარები იკვებება მთიდან გაფილტრული წყლებით და მათი სარკისებრი ზედაპირი ზუსტად ირეკლავს კირქვის თაღებს.
• სპელეოლოგთა დარბაზი: კომპლექსის ყველაზე გრძელი დარბაზი, რომლის სიგრძე 260 მეტრს, ხოლო სიმაღლე 50 მეტრს აღწევს. დარბაზის ფსკერი დაფარულია კირქვის მასიური ლოდებით, რაც მიწისქვეშა ქანების ძველი ჩამოქცევებისა და გრავიტაციული პროცესების შედეგია.
• ჰელიქტიტების გროტი: სპეციფიკური დარბაზი, რომელიც ცნობილია თავისი იშვიათი, ექსცენტრული მინერალური ფორმირებებით. ჩვეულებრივი სტალაქტიტებისგან განსხვავებით, რომლებიც ვერტიკალურად იზრდებიან, აქაური ჰელიქტიტები ჰაერის სუსტი ნაკადებისა და კაპილარული ძალების ზეგავლენით ნებისმიერი მიმართულებით, უცნაური ფორმებით ვითარდებიან.
• აფსნის დარბაზი: დარბაზი, რომელიც გამოირჩევა კალციტური ნაღვენთი კასკადებითა და მონუმენტური სტალაგმიტებით, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში შეეზარდნენ ერთმანეთს და მყარი კრისტალური სვეტები წარმოქმნეს.

მინერალური ფორმირებები და მღვიმის მარგალიტების ფენომენი

დარბაზების მასშტაბებთან ერთად, მღვიმის მიკრორელიეფი მდიდარია მინერალური ნალექებით. სტალაქტიტები და სტალაგმიტები უკიდურესად ნელა იზრდებიან და ხშირად რამდენიმე მილიმეტრის მოსამატებლად მთელი საუკუნე სჭირდებათ. განსაკუთრებულ ფენომენს წარმოადგენს ე.წ. მღვიმის მარგალიტები, რომლებიც წყლის პატარა გუბეებში ფორმირდება. ჭერიდან მუდმივად მოწვეთავი წყალი აშიშვლებს კალციუმის კარბონატს, რომელიც გარს ეკვრის ქვიშის მცირე მარცვალს და წყლის მოძრაობის წყალობით წლების განმავლობაში სფერულ, გაპრიალებულ კრისტალად აქცევს მას.

შიდა მიკროკლიმატი და მიწისქვეშა ბიოლოგია

გარე სამყაროსგან სრულად იზოლირებულ მღვიმეში მუდმივი მიკროკლიმატია შენარჩუნებული. ჰაერის ტემპერატურა სტაბილურად 11°C-დან 14°C-მდეა, ხოლო ფარდობითი ტენიანობა 100%-ს უახლოვდება. ეს სპეციფიკური გარემო ხელს უწყობს ტროგლობიონტების — მიწისქვეშა ბინადრების განვითარებას. სინათლის არარსებობის გამო, ადგილობრივი ბზინვარე ხოჭოები, ამფიპოდები და მიკროსკოპული სოკოები მთლიანად ზედაპირიდან ჩამორეცხილ ორგანულ ნივთიერებებზე არიან დამოკიდებულნი.