აბულის მეგალითური ციხე

ზღვის დონიდან 2670 მეტრის სიმაღლეზე, პატარა აბულის მთის სამხრეთ კალთაზე აღმართული აბულის ციხე სამხრეთ კავკასიის ერთ-ერთი ყველაზე მასიური და მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ძეგლია. ეს მეგალითური ნაგებობა, რომელიც საქართველოს ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში, მკაცრ ჯავახეთის ზეგანზე მდებარეობს, გვიანი ბრინჯაოს და ადრეული რკინის ხანით (ძვ. წ. II ათასწლეული) თარიღდება. იგი წარმოადგენს მეგალითური ინჟინერიის უმაღლეს საფეხურს, რომელიც რეგიონში ერთიანი სამეფოების ჩამოყალიბებამდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა.

ნანგრევების სიდიადე და სამშენებლო ტექნიკა რადიკალურად განსხვავდება საქართველოს სხვა რეგიონებში გავრცელებული შუა საუკუნეების საფორტიფიკაციო სისტემებისგან. ციხე მთლიანად აგებულია უზარმაზარი, დაუმუშავებელი რუხი ბაზალტის ლოდებით. ეს ციკლოპური წყობის კლასიკური ნიმუშია, სადაც უძველეს მშენებლებს არ გამოუყენებიათ არანაირი შემკვრელი მასალა ან დუღაბი. კედლების სიმყარე მხოლოდ ქვების ზუსტი განაწილებითა და გრავიტაციული ხახუნით მიიღწევა, რამაც მათ ათასწლეულების განმავლობაში შეუნარჩუნა პირვანდელი სახე.

ალპური მდელოებითა და ვულკანური ნაშალით (ეგრეთ წოდებული ყურუმებით) გარშემორტყმული ციხესიმაგრე, სტრატეგიულად გადაჰყურებს ფარავნისა და საღამოს ტბებს. ეს გეოგრაფიული მდებარეობა უძველეს მოსახლეობას არა მხოლოდ თავდაცვითი უპირატესობის, არამედ ვრცელი ტერიტორიების მკაცრი კონტროლის საშუალებასაც აძლევდა.

ციკლოპური მშენებლობის ფენომენი

აბულის ყველაზე თვალსაჩინო მახასიათებელი მისი მშრალი წყობის ინჟინერიაა. იმ ადამიანური რესურსის მობილიზება, რაც ამ კოლოსალური ბაზალტის ბლოკების გადასატანად და ასაწევად იყო საჭირო რთული მექანიზმების გარეშე, დღემდე მეცნიერული კვლევის საგანია. ქვები, რომელთაგან ბევრი რამდენიმე ტონას იწონის, უშუალოდ ვულკანური ფერდობებიდან არის შეგროვებული. გალავნის სისქე 3-დან 5 მეტრამდე მერყეობს. იგი ნაგებია ორმაგი ფასადის ტექნიკით: ორ მეგალითურ შრეს შორის სივრცე შევსებულია მცირე ზომის, მჭიდროდ ჩატკეპნილი ქვებით, რაც იდეალურ ამორტიზაციას უზრუნველყოფდა.

ციტადელის არქიტექტურული სტრუქტურა

აბული არ არის მხოლოდ ერთი მარტივი გალავანი. ეს არის მრავალდონიანი კომპლექსი, რომელიც ზედმიწევნით იმეორებს მთის ტოპოგრაფიას. შიდა სივრცე აჩვენებს მკაფიო სივრცით იერარქიას:

• ცენტრალური შიდა ციტადელი: ყველაზე დაცული ბირთვი კომპლექსის უმაღლეს წერტილში, რომელიც სავარაუდოდ საზოგადოების ელიტას ემსახურებოდა ან თავდასხმის დროს უკანასკნელ თავშესაფარს წარმოადგენდა.
• გარე თავდაცვითი რგოლი: ვრცელი გალავანი, რომელიც იცავდა უფრო დიდ თემს და შესაძლოა პირუტყვსაც. იგი ბუნებრივად ერწყმის ვულკანურ კლდეებს.
• საკნობრივი სტრუქტურები: კედლების სისქეში და ფერდობებზე ინტეგრირებულია 40-მდე მცირე სენაკი. ამ უფანჯრო ოთახებს აქვთ დაბალი შესასვლელები და გადახურულია დიდი ბრტყელი ქვებით. არქეოლოგები ვარაუდობენ, რომ ისინი გამოიყენებოდა საცხოვრებლად ან მარცვლეულის შესანახად.

ვულკანური გეოგრაფია და კლიმატი

გარემო, რომელშიც აბულია აღმართული, ისეთივე მკაცრია, როგორც თავად ნაგებობა. პატარა აბული ჩამქრალი სტრატოვულკანია. მისმა გეოლოგიურმა ისტორიამ განაპირობა როგორც სამშენებლო მასალის არსებობა, ისე ლანდშაფტის სირთულე. ჯავახეთის ზეგანს ხშირად „საქართველოს ციმბირს“ უწოდებენ მკაცრი და ხანგრძლივი ზამთრის გამო.

სწორედ ექსტრემალურმა კლიმატმა უკარნახა უძველეს ადამიანებს არქიტექტურული ფორმები. მასიური ბაზალტის კედლები და ნახევრად მიწისქვეშა სენაკები კრიტიკულად მნიშვნელოვანი იყო თერმული იზოლაციისთვის. ვულკანური ქვის თბოტევადობის გამოყენებით, მოსახლეობამ შექმნა მიკროკლიმატი, რომელიც სიცოცხლის შენარჩუნების საშუალებას იძლეოდა მაღალ თოვლშიც კი. ირგვლივ არსებული ყურუმები ბუნებრივ თავდაცვით ბარიერს ქმნიდა და მტრის სწრაფ შემოტევას შეუძლებელს ხდიდა.

ხალხური გადმოცემები და დევების მითები

ვინაიდან აბულის თავდაპირველ მშენებლებს არანაირი წერილობითი კვალი არ დაუტოვებიათ, ციხემ ადგილობრივ მითოლოგიაში გადაინაცვლა. ქართულ ფოლკლორში, განსაკუთრებით ჯავახეთის მთიანეთში, ასეთი მასიური, უდუღაბო კედლების აშენებას დევებს მიაწერდნენ. საუკუნეების განმავლობაში მწყემსებსა და ადგილობრივებს სჯეროდათ, რომ ჩვეულებრივ ადამიანს არ შეეძლო ასეთი ლოდების აწევა. და მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე არქეოლოგიამ მითები გაფანტა, აბულის ციხე რჩება კავკასიის უძველესი საზოგადოებების წარმოუდგენელი გონიერებისა და გამძლეობის მონუმენტად.