დუმაცხოვი — სოფელი ჭერათხევის ხეობის გულში

გეოგრაფია და ბუნება

სოფელი დუმაცხოვი მდებარეობს შიდა ქართლში, ხაშურის მუნიციპალიტეტში, ზღვის დონიდან 780 მეტრ სიმაღლეზე. იგი გაშენებულია დოღლაურის ვაკეზე, მდინარე ჭერათხევის მარცხენა ნაპირზე. სოფელი ხაშურიდან 20 კილომეტრითაა დაშორებული და ალის თემში შედის. ჭერათხევის ხეობა, რომელშიც დუმაცხოვი მდებარეობს, ისტორიულად უმნიშვნელოვანეს გეოგრაფიულ წერტილს წარმოადგენდა, რადგან იგი სამიმოსვლო გზებით აკავშირებდა ქართლსა და იმერეთს. ხეობის რელიეფი და კლიმატი ხელსაყრელია მეურნეობისთვის, განსაკუთრებით კი ლობიოს, სიმინდისა და ხეხილის მოსაყვანად.

სახელწოდების ისტორია და ეტიმოლოგია

ტოპონიმი „დუმაცხოვი“ საკმაოდ საინტერესო და თვითმყოფადია. ისტორიული წყაროების მიხედვით, სოფლის თავდაპირველი სახელი იყო „დუმაცხო“. სახელწოდება ორი ნაწილისგან შედგება: „დუმა“ (ცხვრის ქონიანი კუდი) და „ცხო“ (წარმომდინარეობს ცხვრის ძველი ქართული სახელწოდებიდან — „ცხოვარი“). შესაბამისად, სოფლის სახელი პირდაპირ კავშირშია მეცხვარეობასთან. აღსანიშნავია, რომ „ოვ“ სუფიქსი სახელწოდებას XIX საუკუნეში, რუსული მმართველობის პერიოდში დაემატა, მანამდე კი ვახუშტი ბატონიშვილის რუკებსა და სხვა დოკუმენტებში სოფელი „დუმაცხოს“ სახელით მოიხსენიებოდა.

ისტორიული წარსული

დუმაცხო წერილობით წყაროებში პირველად XV საუკუნეში ჩნდება. იგი მოხსენიებულია ქუცნა ამირეჯიბის სიგელში, რომლითაც მან სოფლის ორი კომლი ულუმბის ღვთისმშობლის ეკლესიას შესწირა. მოგვიანებით, 1451 წელს, მეფე გიორგი VIII-მ განაახლა ეს სიგელი გაბელიძე-ამირეჯიბთა სასარგებლოდ. საუკუნეების განმავლობაში სოფელი ხერხეულიძეების საგვარეულო მამულს წარმოადგენდა, რომლებიც დღემდე სახლობენ ამ ტერიტორიაზე. 1715 წლის რუისის სამწყსოს დავთრის მიხედვით, სოფელში 26 კომლი ცხოვრობდა, რაც იმ დროისთვის საკმაოდ დიდ დასახლებად ითვლებოდა.

არქიტექტურული მემკვიდრეობა

სოფლის მთავარი სიამაყე წმინდა კვირიკესა და ივლიტეს სახელობის ეკლესიაა, რომელიც IX-X საუკუნეებით თარიღდება. ეს არის მცირე ზომის დარბაზული ტიპის ნაგებობა, რომელსაც თავისი პროპორციებით კოშკისებური მოყვანილობა აქვს. ეკლესია სოფლის სასაფლაოზე დგას და დღემდე ადგილობრივი მოსახლეობის მთავარ სალოცავს წარმოადგენს.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ისტორიული ადგილია სოფლიდან 2 კილომეტრში მდებარე „სამყვირალო“. ეს არის მაღალი მთის ზეგანი, საიდანაც მთელი ხეობა ხელისგულივით მოჩანს. სახელწოდება მომდინარეობს იქიდან, რომ მტრის შემოსევის დროს აქედან საყვირებით ატყობინებდნენ საფრთხის შესახებ მეზობელ ხეობებს. დღეს იქ სამყვირალოს წმინდა გიორგის მცირე ეკლესია დგას.

ადგილობრივი ყოფა და ტრადიციები

დუმაცხოვის ცხოვრებაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს „კვირიკობას“, რომელიც ყოველი წლის 28 ივლისს აღინიშნება. ეს არის სახალხო დღესასწაული, რომელიც აერთიანებს სოფლის მკვიდრთ და სტუმრებს. ძველი ტრადიციით, კვირიკობას ეკლესიას სამჯერ შემოუვლიდნენ, სწირავდნენ ზვარაკს და მართავდნენ დიდ სუფრას სიმღერითა და ცეკვით.

სოფელი დაყოფილია უბნებად, რომლებიც ხშირად გვარების ან ოჯახის უფროსების სახელებს ატარებენ (მაგალითად, დვალაშვილების უბანი, პაატაანთი და სხვა). დღეს სოფელში 110 ადამიანი ცხოვრობს. ადგილობრივები ძირითადად სოფლის მეურნეობით არიან დაკავებულნი — მოჰყავთ ლობიო, სიმინდი და ქლიავის სხვადასხვა ჯიშები. მიუხედავად იმისა, რომ სოფელი პატარაა, იგი ინარჩუნებს იმ სითბოსა და სტუმართმოყვარეობას, რომელიც დამახასიათებელია შიდა ქართლის ამ ულამაზესი კუთხისთვის.