იბერიის სამეფოს გენეზისი: მეფე ფარნავაზ I-ის ეპოქა, სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტები და კულტურული ტრანსფ
შესავალი: ელინისტური ეპოქა და კავკასიის ახალი გეოპოლიტიკური რეალობა
ძველი წელთაღრიცხვის IV-III საუკუნეების მიჯნა მსოფლიო ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ტრანსფორმაციულ და მასშტაბურ პერიოდს წარმოადგენს. ალექსანდრე მაკედონელის ექსპანსიამ და აქემენიდური ირანის კოლოსალური იმპერიის დაშლამ სრულიად შეცვალა ახლო აღმოსავლეთის, მცირე აზიისა და კავკასიის პოლიტიკური რუკა. ამ გლობალური ძვრების ფონზე, უძველესი ტომობრივი გაერთიანებების ტრანსფორმაციის შედეგად, ისტორიულ ასპარეზზე გამოჩნდა ახალი, ცენტრალიზებული პოლიტიკური ერთეული — იბერიის (ქართლის) სამეფო. ამ სახელმწიფოს კონსოლიდაცია, იდენტობის ფორმირება და ინსტიტუციური მოწყობა უშუალოდ უკავშირდება ქართული ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ფიგურას, ფარნავაზ I-ს, რომელიც ფარნავაზიანთა დინასტიის დამფუძნებლად და ქართული სახელმწიფოებრიობის არქიტექტორად მიიჩნევა.
ფარნავაზ I-ის მოღვაწეობა არ შემოიფარგლება მხოლოდ ტერიტორიული ექსპანსიით ან სამხედრო გამარჯვებებით. მისი მმართველობის პერიოდი წარმოადგენს კომპლექსურ პროცესს, რომელმაც გააერთიანა ადმინისტრაციული, რელიგიური და კულტურული რეფორმები. მითოლოგიური საბურველითა და ეპიკური ნარატივებით მოცული მისი ბიოგრაფია ასახავს იმ რეალურ პოლიტიკურ ლოგიკას, რომლითაც ადრეული ელინისტური ეპოქის მონარქები საკუთარი ძალაუფლების ლეგიტიმაციას ახდენდნენ. წინამდებარე კვლევა, ქართულ საისტორიო ტრადიციებზე („ქართლის ცხოვრება“, „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“) და თანამედროვე აკადემიურ დისკურსზე დაყრდნობით, ყოველმხრივ აანალიზებს ფარნავაზ I-ის ეპოქას, იბერიის სახელმწიფოს გენეზისს, რთული საერისთავო სისტემის ჩამოყალიბებას, სინკრეტული არმაზის კულტის შემოღებასა და ქართული ენისა თუ მწიგნობრობის სახელმწიფოებრივ როლს.
ისტორიოგრაფიული წყაროები და ქრონოლოგიური დისკუსია
ქართლის პირველი მეფის შესახებ უმთავრეს ცნობებს გვაწვდის ქართული საისტორიო მწერლობის ორი ფუნდამენტური ძეგლი. პირველია X საუკუნის შატბერდის კრებულში დაცული „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“, რომელიც წარმოადგენს უძველეს ქართულ საისტორიო თხზულებას და მოიცავს ქრონიკების ნაკრებს წარმართული ეპოქიდან მოყოლებული. მეორე და უფრო ვრცელი წყაროა XI საუკუნის მოღვაწის, ლეონტი მროველის თხზულება „ცხოვრება ქართუელთა მეფეთა“ (რომელიც „ქართლის ცხოვრების“ კორპუსს ხსნის). მროველი ფარნავაზის მოღვაწეობას უთმობს ცალკე თავს — „ცხოვრება ფარნავაზისი“, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ის ეყრდნობოდა ბევრად უფრო ადრეულ, შესაძლოა ზეპირსიტყვიერ ან დაკარგულ წერილობით წყაროებს, რომლებიც ელინისტური ხანის ეპიკურ ტრადიციებს ატარებდა. უცხოური წყაროები ფარნავაზს პირდაპირ არ იხსენიებენ, თუმცა გვიანდელი სომხური მატიანეები (მაგალითად, V საუკუნის ისტორიკოსი ფავსტოს ბუზანდი და სომხეთის პირველადი ისტორია) იბერიის სამეფო დინასტიას სწორედ ფარნავაზიანების („ფარნავაზეან“) სახელით მოიხსენიებენ, რაც ადასტურებს ფარნავაზის, როგორც ეპონიმური ფუძემდებლის, ისტორიულ რეალურობასა და უდიდეს საერთაშორისო ავტორიტეტს.
ანტიკური ეპოქის წერილობითი ძეგლების სიმწირის გამო, ფარნავაზ I-ის მეფობის ზუსტი თარიღების დადგენა ქართულ და უცხოურ აკადემიურ წრეებში ხანგრძლივი დებატების საგანია. მატიანის თანახმად, ფარნავაზი 27 წლის ასაკში გამეფდა და 65 წლის განმავლობაში მართავდა იბერიას, აღესრულა რა 92 წლისა. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში გამოკვეთილია ოთხი ძირითადი ქრონოლოგიური მოდელი, რომელიც სხვადასხვა მეთოდოლოგიურ საფუძველს ეყრდნობა:
ქრონოლოგიური ჩარჩო
| მკვლევარი / სკოლა | ქრონოლოგიური ჩარჩო | არგუმენტაცია და მეთოდოლოგიური საფუძველი |
|---|---|---|
| ვახუშტი ბატონიშვილი | ძვ. წ. 302 – 237 | ეყრდნობა ტრადიციულ საისტორიო სკოლას და „ქართლის ცხოვრების“ შიდა ქრონოლოგიურ გამოთვლებს, რომელიც ფარნავაზის მოღვაწეობას ალექსანდრე მაკედონელის ექსპანსიის შემდგომ პერიოდს უკავშირებს. |
| კირილ თუმანოვი | ძვ. წ. 299 – 234 | ემყარება ელინისტური ეპოქის საერთაშორისო მოვლენებთან სინქრონიზაციას. თუმანოვი ითვალისწინებს სელევკიდების იმპერიის (კერძოდ, ანტიოქოს I-ის) პოლიტიკურ აქტივობას რეგიონში და ფარნავაზიანთა დინასტიის დასაწყისს ამ კონტექსტში სვამს. |
| პავლე ინგოროყვა | ძვ. წ. 284 – 219 | ეყრდნობა ქართული ნაციონალური წელთაღრიცხვის (ქორონიკონის) გამოთვლებს. ინგოროყვას თეორიით, ძვ. წ. 284 წელი არის 532-წლიანი დიდი ინდიქტიონის საწყისი, რაც ზუსტად ემთხვევა ფარნავაზის მიერ ახალი სახელმწიფოს ფორმირებასა და დამწერლობის შემოღებას. |
| სერგი გორგაძე | ძვ. წ. 272 – 206 | ალტერნატიული გამოთვლა, რომელიც ქართული პანთეონის ჩამოყალიბებისა და მეზობელ სამეფოებთან სავარაუდო ურთიერთობების თარიღებს ემყარება. |
პავლე ინგოროყვას მიდგომა განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს მისი კომპლექსურობის გამო. იგი ძვ. წ. 284 წელს მიიჩნევს ქართული ეროვნული ერის საწყისად, როდესაც ალექსანდრეს იმპერიის დაშლის შემდგომ იბერიამ სრული სუვერენიტეტი და ინსტიტუციური დამოუკიდებლობა მოიპოვა. მიუხედავად თარიღთა სხვადასხვაობისა, აკადემიური კონსენსუსი მყარია იმაში, რომ ფარნავაზის მოღვაწეობა მოიცავს ძვ. წ. IV საუკუნის მიწურულსა და III საუკუნის პირველ ნახევარს, რაც სრულად შეესაბამება ელინისტური სამყაროს ფორმირების უმნიშვნელოვანეს ეტაპს.
წინარე ისტორია: ალექსანდრე მაკედონელის მითი და აზონის დიქტატურა
იბერიის სამეფოს შექმნის ისტორია შეუძლებელია განვიხილოთ იმ მითოლოგიზებული წინარე პერიოდის გარეშე, რომელსაც ქართული წყაროები ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობას უკავშირებენ. მართალია, ისტორიულად დადასტურებულია, რომ ალექსანდრეს უშუალოდ კავკასიაში არ ულაშქრია, თუმცა მისი მსოფლიო იმპერიის ექომ და ელინისტურმა კულტურულმა ტალღამ საქართველომდეც მოაღწია, რაც მატიანეებში სიმბოლურად აისახა.
„მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ თანახმად, ალექსანდრემ ქართლში შემოჭრისას აღმოაჩინა ე.წ. „ბუნ-თურქნი“ და ყივჩაღები (სავარაუდოდ, უცხოელი მომთაბარეები ან აქემენიდური გარნიზონები), რომლებიც სისხლისმღვრელი ბრძოლების, მათ შორის სარკინეს ციხის ალყის შემდეგ, განდევნა ქვეყნიდან. ამის შემდეგ, მატიანეთა გადმოცემით, იწყება აზოს (ან აზონის) მმართველობა, რომლის იდენტობაც ძველ ქართულ წყაროებში მწვავე წინააღმდეგობებს შეიცავს და თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ფართო კვლევის საგანია.
„მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ მიხედვით, აზო იყო სამხრეთში მდებარე „არიან-ქართლის“ მეფის ძე. ალექსანდრემ მას უბოძა mცხეთა, რის შემდეგაც აზო დაბრუნდა მამისეულ სამკვიდროში, საიდანაც წამოიყვანა 18 საგვარეულო სახლი და ქართლის მთაზე აღმართა წარმართული ღვთაებების — გაცისა და გაიმის კერპები. ამ ვერსიით, აზო წარმოადგენს ქართული ტომების სამხრეთული შტოს ლიდერს, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა პირველ სახელმწიფოებრივ სტრუქტურებს.
ამის საპირისპიროდ, ლეონტი მროველი „ქართლის ცხოვრებაში“ აზონს გამოხატავს როგორც სასტიკ, უცხოელ ტირანს. mროველის ნარატივში აზონი არის მაკედონელის სარდალი („ბერძენი“), რომელმაც ქართლი დაიპყრო 100,000 რომაელი (ფროტათოსელი) მეომრით, დაამყარა ტერორი და ამოხოცა ადგილობრივი წარჩინებულები ძალაუფლების შენარჩუნების მიზნით. აკადემიურ წრეებში (მაგალითად, გიორგი ქავთარაძისა და გიორგი მელიქიშვილის კვლევებში) მიჩნეულია, რომ „არიან-ქართლი“ შესაძლოა იყოს ისტორიული ფიქცია, რომელიც ასახავს აქემენიდური სპარსეთის სატრაპიებში (მაგალითად, სპერის ან გოგარენეს რეგიონში) მოქცეულ ქართველურ ტომებს, ხოლო აზო — ამ სამხრეთ-დასავლეთ პროვინციებიდან მოსულ ადგილობრივ ლიდერს, რომელიც ელინისტური ძალების მხარდაჭერით გაბატონდა შიდა ქართლში. ნებისმიერ შემთხვევაში, აზონის მმართველობამ შექმნა მწვავე პოლიტიკური კრიზისი, რომელმაც რადიკალურად დააჩქარა ეროვნული კონსოლიდაციისა და განმათავისუფლებელი მოძრაობის დაწყება.
ფარნავაზის წარმომავლობა, დევნილობა და მითოლოგიური ინიციაცია
აზონის მიერ გატარებული რეპრესიების მსხვერპლი გახდა ადგილობრივი მცხეთელი არისტოკრატია. მროველის ცნობით, ფარნავაზი წარმოშობით იყო „მამულად ქართლელი, ნათესავი უფლოსი, mცხეთოსის ძისა, და დედულად სპარსი ასპანელი“. ფარნავაზის ბიძა, სამარა, მცხეთის მამასახლისი იყო, ხოლო დედამისი სპარსული ელიტიდან მოდიოდა — სავარაუდოდ, აქემენიდების საგვარეულოს წარმომადგენელი, დარიოს III-ის ნათესავი. სახელწოდება „ფარნავაზი“ პირდაპირ ირეკლავს ამ სპარსულ კულტურულ მემკვიდრეობას: ძველ ირანულ ენაზე ფუძე „ფარნა“ (Farnah) ნიშნავს „ღვთაებრივ დიდებას“, საიმპერატორო მადლსა და შარავანდედს, რომელიც ენიჭებათ კანონიერ, ღვთივრჩეულ მონარქებს.
მაკედონელთა (ან აზონის) შემოსევისას სამარა და ფარნავაზის მამა მოკლეს. გადარჩენის მიზნით, დედამ სამი წლის უფლისწული კავკასიის მიუვალ მთებში გახიზნა, სადაც იგი იზრდებოდა მკაცრ და ასკეტურ გარემოში, ეუფლებოდა საბრძოლო ხელოვნებასა და ნადირობას. დევნილობაში გაზრდილი, დავაჟკაცებული ფარნავაზი დედასთან ერთად დაბრუნდა მცხეთაში და შეუდგა საიდუმლო მზადებას ტახტის დასაბრუნებლად.
ფარნავაზის პოლიტიკური აღზევება ქართულ ისტორიოგრაფიაში გადმოცემულია ღრმად სიმბოლური, მითოლოგიური არქეტიპების ენით. ეს არის ცნობილი ლეგენდა ფარნავაზის „ოქროს სიზმარსა“ და საგანძურის პოვნაზე. სიზმარში ფარნავაზი აღმოჩნდა ბნელ, უკაცურ სახლში, საიდანაც გამოსასვლელს ვერ პოულობდა. უეცრად სარკმელი გაიჭრა და მზის სხივმა, როგორც ცოცხალმა არსებამ, წელზე ხელი მოხვია და ნათელ ველზე გაიყვანა. იქ მან იხილა თავად მზე, კაცის სახით, რომელსაც პირიდან რძისფერი ცვარი მოწმინდა და საკუთარ სახეზე იცხო.
მზისგან ინიციაციის ეს სულიერი რიტუალი მეორე დღესვე დადასტურდა მატერიალური აღმოჩენით: დიღმის ველზე ნადირობისას ფარნავაზი გამოეკიდა ირემს. დაჭრილი ცხოველი კლდის გამოქვაბულთან დაეცა. ძლიერი წვიმის გამო ფარნავაზმა თავი გამოქვაბულს შეაფარა, სადაც იხილა „განძი მიუწდომელი, ოქრო და ვეცხლი და ჭურჭელი“. ფარნავაზმა თავის დებთან ერთად ხუთი ღამის განმავლობაში ფარულად გადაზიდა ეს კოლოსალური საგანძური უსაფრთხო ადგილას, რამაც მას მისცა ფინანსური დამოუკიდებლობა და რესურსი უდიდესი სამხედრო კოალიციის შესაქმნელად.
ეროვნული კონსოლიდაცია და ტირანიის დამხობა
ფინანსური რესურსებით აღჭურვილი ფარნავაზი შეუდგა პოლიტიკური ალიანსების მშენებლობას. მან გააცნობიერა, რომ მხოლოდ საკუთარი ძალებით ვერ დაამარცხებდა აზონის მრავალრიცხოვან არმიას, ამიტომ სტრატეგიული დიპლომატია აწარმოა როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე საერთაშორისო ასპარეზზე. ფარნავაზმა დაამყარა კავშირი დასავლეთ საქართველოს, ეგრისის ძლევამოსილ ერისთავთან, ქუჯისთან. ფარნავაზის შეთავაზებაზე ქუჯიმ უპასუხა ისტორიული სიტყვებით, რომელიც ქართული ეროვნული კონსოლიდაციის სიმბოლოდ იქცა: „შენ ხარ შვილი განმგებელთა ქართლისათა და შენ გმართებს უფლობა ჩემი... შენ იყო უფალი ჩვენი და მე კი მონა შენი“. ეს შეთანხმება, რომელიც ისტორიაში პირველი პოლიტიკური უნიაა აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს შორის, დინასტიური ქორწინებითაც განმტკიცდა — ფარნავაზმა ქუჯის თავისი და მიათხოვა. თავის მხრივ, ქუჯიმ ეგრისში ააგო უმნიშვნელოვანესი სტრატეგიული ცენტრი — ციხე-გოჯი (ნოქალაქევი).
პარალელურად, ფარნავაზმა დაიქირავა ჩრდილოკავკასიელი ტომები (ოსები, ლეკები, დურძუკები), რომლებიც აზონის მიერ იყვნენ შევიწროებულნი, და ცოლად შეირთო დურძუკი ქალი, რითაც უზრუნველყო ჩრდილოეთის საზღვრების უსაფრთხოება და მძლავრი სამხედრო ძალა. ამასთან, საგარეო ლეგიტიმაციის მოსაპოვებლად იგი დაუკავშირდა ელინისტური სამყაროს უძლიერეს სახელმწიფოს, სელევკიდების სირიას. ფარნავაზმა ანტიოქოს I სოტერთან გაგზავნა მოციქულები დიდი საჩუქრებით. ანტიოქოსმა ფარნავაზი საკუთარ „ძედ“ მოიხსენია და გამოუგზავნა მეფის გვირგვინი, რითაც საერთაშორისო ასპარეზზე ცნო მისი სუვერენიტეტი და მეზობელ სომხეთსაც კი უბრძანა ფარნავაზის დახმარება.
კოალიციის გაძლიერებამ აზონის ბანაკში პანიკა გამოიწვია. გადამწყვეტი ბრძოლის წინ, აზონის არმიიდან 1,000 რჩეული მეომარი ფარნავაზის მხარეს გადავიდა (რომელთაც მოგვიანებით „აზნაურები“ ეწოდათ, რითაც ფეოდალურმა წოდებამ მიიღო დასაბამი). შეშინებულმა აზონმა მცხეთა მიატოვა და სამხრეთ-დასავლეთით, კლარჯეთში დაიხია. ფარნავაზმა უბრძოლველად დაიკავა მცხეთა და შემდეგ კლარჯეთისკენ გაემართა. გადამწყვეტი სისხლისმღვრელი ბრძოლა გაიმართა არტაანთან, „ქაჯთა ქალაქის“ მახლობლად. ფარნავაზის გაერთიანებულმა არმიამ სრულიად გაანადგურა აზონის ძალები, თავად აზონი კი ბრძოლაში დაიღუპა. ამ გამარჯვებით მთელი იბერია და კლარჯეთი გაერთიანდა ერთ სახელმწიფოდ და ძვ. წ. 302 (ან 284) წელს ფარნავაზ I სრულიად საქართველოს პირველ მეფედ გამოცხადდა.
ადმინისტრაციული რეფორმა: საერისთავოებისა და სასპასპეტოს სისტემა
ძავისუფლების მოპოვებისთანავე, ფარნავაზმა დაიწყო სახელმწიფოს საფუძვლიანი ინსტიტუციური ტრანსფორმაცია. ტომობრივი სტრუქტურებიდან ცენტრალიზებულ მონარქიაზე გადასვლა მოითხოვდა მძლავრ ბიუროკრატიულ აპარატს. მროველის გადმოცემით, ფარნავაზმა „მოაწყო მან სამეფო სპარსთა სამეფოს მსგავსად“ — ეს გულისხმობდა აქემენიდური სატრაპიების მოდელის ადაპტირებას ადგილობრივ რეალობასთან. ქვეყანა დაიყო ტერიტორიულ-ადმინისტრაციულ ერთეულებად, რომელთაც საერისთავოები ეწოდა.
ფარნავაზმა შექმნა რვა საერისთავო და ერთი სასპასპეტო. თითოეულ საერისთავოს განაგებდა მეფის მიერ დანიშნული ერისთავი, რომელსაც ევალებოდა სამხედრო შენაერთების (სპასალარების და ათასისთავების) მართვა, ხარკის აკრეფა და რეგიონში წესრიგის უზრუნველყოფა. მათ მეფისგან მიღებული ჰქონდათ ძვალიუფლების სიმბოლოები: სკიპტრა, ბეჭედი, სარტყელი და საგანგებო შეიარაღება.
ისტორიული გეოგრაფიის გათვალისწინებით, ფარნავაზის საერისთავოების განაწილება შემდეგნაირი იყო:
იბერიის სამეფოს ადმინისტრაციული დაყოფა
| საერისთავო | ისტორიულ-გეოგრაფიული საზღვრები და მნიშვნელობა |
|---|---|
| არგვეთის საერისთავო | მოიცავდა ტერიტორიას ლიხის (მცირე) მთიდან ვიდრე რიონის ზემო დინებამდე და შავ ზღვამდე. აქ ფარნავაზმა ააგო შორაპნისა და დიმნის სტრატეგიული ციხე-სიმაგრეები. |
| კახეთის საერისთავო | განფენილი იყო მდინარე არაგვიდან ისტორიულ ჰერეთამდე და მოიცავდა კახეთსა და კუხეთს, წარმოადგენდა აღმოსავლეთ ფლანგის დამცავ ბარიერს. |
| ხუნანის საერისთავო | ვრცელდებოდა მდინარე ბერდუჯიდან (დებედა) თბილისსა და გაჩიანამდე (გარდაბანი). ეს იყო სასაზღვრო რეგიონი სამხრეთ-აღმოსავლეთით. |
| სამშვილდის საერისთავო | მოიცავდა ქვემო ქართლის მნიშვნელოვან ნაწილს მდინარე სკვირეთიდან ტაშირისა და აბოცის მთებამდე. |
| წუნდის საერისთავო | ესაზღვრებოდა ფარავნის ტბიდან მტკვრის სათავეებამდე არსებულ მიწებს, მოიცავდა ჯავახეთს, კოლასა და არტაანს. |
| ოძრხეს საერისთავო | სტრატეგიული სამხრეთ-დასავლეთის საერისთავო, რომელიც მოიცავდა სამცხესა და აჭარას და იცავდა შავი ზღვისკენ მიმავალ სავაჭრო მარშრუტებს. |
| კლარჯეთის საერისთავო | გადაჭიმული იყო არსიანის ქედიდან ვიდრე შავ ზღვამდე. ეს იყო რეგიონი, სადაც აზონი გამაგრდა და მისი შემოერთება ფარნავაზის ერთ-ერთი მთავარი მიღწევა იყო. |
| ეგრისის საერისთავო | მოიცავდა მთლიან დასავლეთ საქართველოს (სამეგრელო, სვანეთი). სათავეში ედგა ფარნავაზის სიძე, ქუჯი, რითაც უზრუნველყოფილი იყო დასავლეთის ინტეგრაცია ერთიან სამეფოში. |
ამ რვა საერისთავოს გარდა, შეიქმნა განსაკუთრებული სტატუსის მქონე ცენტრალური რეგიონი — შიდა ქართლი, რომელიც გადაჭიმული იყო თბილისიდან და არაგვიდან ვიდრე ტაშისკარამდე. ამ ტერიტორიას ერისთავი კი არ მართავდა, არამედ სპასპეტი (მთავარსარდალი). სპასპეტი იყო უმაღლესი სამოქალაქო და სამხედრო პირი მეფის შემდეგ. იგი ედგა სათავეში სამეფო არმიას და „მთავრობით განაგებდა ყოველთა ერისთავთა ზედა“. ამ სისტემამ, რომელიც სრულყოფილად შეესაბამებოდა ელინისტური და სპარსული იმპერიების პრაქტიკას, უზრუნველყო იბერიის უპრეცედენტო სტაბილურობა და ცენტრალიზაცია, რაც საუკუნეების განმავლობაში ინარჩუნებდა სიცოცხლისუნარიანობას.
რელიგიური სინკრეტიზმი: არმაზის კულტი და სახელმწიფო იდეოლოგია
სახელმწიფოებრივი გაერთიანების პარალელურად, ფარნავაზმა ნათლად გააცნობიერა, რომ პოლიტიკური ერთობა შეუძლებელი იქნებოდა ერთიანი იდეოლოგიური ბაზის გარეშე. სხვადასხვა ტომები თაყვანს სცემდნენ მრავალფეროვან ადგილობრივ კულტებს, მზეს, მთვარესა და ბიბლიური ქართლოსის საფლავსაც კი. ამ სიჭრელის აღმოსაფხვრელად ფარნავაზმა მიიღო რადიკალური რელიგიური გადაწყვეტილება და შექმნა ახალი, სახელმწიფოებრივი უზენაესი ღვთაების — არმაზის კულტი.
ფარნავაზმა მცხეთის მოპირდაპირე მთავარ მთას (რომელსაც მანამდე ქართლის მთა ერქვა) სახელი შეუცვალა და არმაზის მთა უწოდა, სადაც აღმართა უზარმაზარი კერპი. მატიანეებისა და „წმინდა ნინოს ცხოვრების“ გადმოცემით, არმაზის კერპი წარმოადგენდა ბრინჯაოს გოლიათურ ადამიანს, რომელსაც ეცვა ოქროს ჯაჭვის პერანგი და მტკიცე მუზარადი. თვალების ნაცვლად ჩასმული ჰქონდა ძვირფასი ქვები — ზურმუხტი და ბივრილი, ხოლო ხელში ეჭირა მბრწყინავი მახვილი, რომელიც ელვასავით ბრუნავდა. კერპის ვიზუალური იერსახე პირდაპირ უსვამდა ხაზს მის სამხედრო-პოლიტიკურ, მფარველობით ფუნქციას.
არმაზის ეტიმოლოგიასა და წარმომავლობაზე მეცნიერებაში რამდენიმე წამყვანი თეორია არსებობს:
- აჰურა მაზდას გავლენა: მკვლევართა დიდი ნაწილი (მათ შორის სტივენ რეპი და უცხოელი ირანისტები) არმაზს პირდაპირ უკავშირებს ზოროასტრიზმის უზენაეს ღმერთს, აჰურა მაზდას. ეს თეორია გამყარებულია იმით, რომ მეზობელ სომხეთშიც პანთეონის მეთაური იყო არამაზდი. ამასთან, „ქართლის ცხოვრება“ პირდაპირ აღნიშნავს, რომ „ფარნავაზმა შექმნა კერპი დიდი სახელისა ზედა თვისისა... რამეთუ ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქვა“.
- ხეთურ-ანატოლიური ძირები: აკადემიკოს გიორგი მელიქიშვილისა და სხვა მეცნიერების მტკიცებით, არმაზი წარმოადგენს მცირე აზიური, ხეთურ-ლუვიური მთვარის ღვთაების, Arma-ს ტრანსფორმაციას. ქართულ ტრადიციაში უზენაეს ღვთაებად უძველესი დროიდანვე მთვარე მიიჩნეოდა (რომელიც მოგვიანებით წმინდა გიორგის კულტში ტრანსფორმირდა). გარდა ამისა, არმაზობის დიდი დღესასწაული აგვისტოს თვეში, მოსავლის აღების პერიოდს ემთხვეოდა, რაც ტიპურია მთვარისა და ნაყოფიერების კულტებისთვის.
- სინკრეტული მოდელი: თანამედროვე რელიგიათმცოდნეობა მიიჩნევს, რომ არმაზი იყო ხელოვნურად კონსტრუირებული სინკრეტული ღვთაება. მან გააერთიანა ხეთური მთვარის კულტი, ზოროასტრული პოლიტიკური იდეოლოგია (მეფე-ღმერთის კონცეფცია) და ადგილობრივი ცის ღვთაების ტრადიციები. ფარნავაზმა მეფის კულტი გააიგივა ღვთაების კულტთან, რაც ტიპური ელინისტური პრაქტიკა იყო.
საყურადღებოა, რომ ფარნავაზს არ გაუნადგურებია აზონის მიერ შემოტანილი ძველი კერპები. მან გაცი და გაიმი (ვერცხლისა და ოქროს კერპები) არმაზის მარჯვნივ და მარცხნივ აღმართა, რითაც შექმნა ერთიანი სახელმწიფო პანთეონი და ხაზი გაუსვა არმაზის (და შესაბამისად, საკუთარ) უზენაესობას სხვა ღვთაებებზე. ამ რელიგიურმა რეფორმამ იბერიის მოსახლეობას მისცა მძლავრი იდეოლოგიური ცენტრი, რომელმაც ქრისტიანობის შემოსვლამდე იარსება.
კულტურული რევოლუცია: ენის სახელმწიფოებრივი სტატუსი და დამწერლობის პრობლემა
ფარნავაზ I-ის უდიდეს სულიერ და კულტურულ მემკვიდრეობად მიიჩნევა ქართული ენისა და მწიგნობრობის სახელმწიფოებრივ დონეზე აყვანა. ლეონტი მროველის ისტორიული ფრაზა — „ამან განავრცო ენაჲ ქართული და არღარა იზრახებოდა სხუაჲ ენაჲ ქართლსა შინა თჳნიერ ქართულისა, და ამან შექმნა მწიგნობრობაჲ ქართული“ — ათწლეულების განმავლობაში წარმოადგენს სამეცნიერო პოლემიკის ეპიცენტრს.
პირველი და უდავო მიღწევა არის ქართული ენის კონსოლიდაცია. მრავალეთნიკურ და პოლიგლოტურ იბერიაში (სადაც სახლობდნენ ბერძნები, სპარსელები, არამეულენოვანი მოსახლეობა, ებრაელები), ფარნავაზმა ქართული გამოაცხადა სასახლის, ადმინისტრაციისა და იურისპრუდენციის ერთადერთ ენად. ამ „ენის განვრცობამ“ შექმნა ის ლინგვისტური იდენტობა, რომელმაც შემდგომში უზრუნველყო ერის გადარჩენა.
რაც შეეხება ფრაზას „შექმნა მწიგნობრობაჲ ქართული“, აკადემიურ სივრცეში იკვეთება რამდენიმე რადიკალურად განსხვავებული თვალსაზრისი:
- ქრისტიანული ხანის თეორია: მეცნიერთა ნაწილი (კორნელი კეკელიძე, თამაზ გამყრელიძე, ბესიკ ხურცილავა) მიიჩნევს, რომ ქართული ანბანი შეიქმნა ბევრად გვიან, ახ. წ. IV-V საუკუნეებში, ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ. მათი აზრით, ანბანი (ასომთავრული) ემყარება ბერძნულ მოდელს და მისი შექმნის მიზანი ბიბლიური ტექსტების თარგმნა იყო. ზოგიერთი უცხოელი და სომეხი ავტორი იშველიებს V საუკუნის მწერალ კორიუნს, რომელიც ქართული ანბანის შექმნას მესროპ მაშტოცს მიაწერს. თუმცა, ეს თეორია ივანე ჯავახიშვილმა კატეგორიულად უარყო, დაამტკიცა რა, რომ მაშტოცმა ქართული ენა არ იცოდა და ორი ანბანის სტრუქტურული პრინციპები სრულიად განსხვავებულია.
- წარმართული ხანის თეორია: ქართველი პალეოგრაფების მეორე, მძლავრი სკოლა (ივანე ჯავახიშვილი, აკაკი შანიძე, პავლე ინგოროყვა, რამაზ პატარიძე) მხარს უჭერს ლეონტი მროველის ცნობას და მიიჩნევს, რომ ქართული მრგლოვანი (ასომთავრული) დამწერლობა შეიქმნა წინაქრისტიანულ ხანაში. ინგოროყვასა და პატარიძის კვლევებით, ქართული ანბანი გრაფიკულად უკავშირდება არქაულ ფინიკიურ-არამეულ სისტემებს. იგი მხოლოდ ფონეტიკურ ნიშნებს კი არ შეიცავდა, არამედ იყო ურთულესი ასტრონომიულ-კალენდარული და მათემატიკური სისტემა, რომელიც შექმნეს ქურუმებმა და ფარნავაზმა ძვ. წ. 284 წელს სახელმწიფო დამწერლობად დააკანონა.
- არქეოლოგიური მტკიცებულებები: წინაქრისტიანული დამწერლობის არსებობის თეორიას უდიდესი არგუმენტი შესძინა აკადემიკოს ლევან ჭილაშვილის აღმოჩენებმა ნეკრესის ნაქალაქარზე. იქ ნაპოვნი წარწერებიანი ფილები, პალეოგრაფიული და სტრატიგრაფიული ანალიზით, ახ. წ. I-III საუკუნეებით თარიღდება (ზოგიერთი მეცნიერის აზრით, კიდევ უფრო ადრეულით). ასევე აღსანიშნავია გრაკლიანი გორის აღმოჩენები და დავათის სტელა. შესაბამისად, ისტორიული კონსენსუსი მიიწევს იმ აზრისკენ, რომ ფარნავაზის დროს იბერიაში უკვე არსებობდა ან ახლად რეფორმირდა ადგილობრივი დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა სახელმწიფო კანცელარიასა და რელიგიურ რიტუალებში, სანამ ქრისტიანობამ მისი ახალი, საეკლესიო დანიშნულებით მოდიფიცირება არ მოახდინა.
საგარეო პოლიტიკა: სელევკიდები და ელინისტური სამყარო
იბერიის სამეფოს შენარჩუნება და განვითარება შეუძლებელი იქნებოდა გონივრული საგარეო პოლიტიკის გარეშე. ფარნავაზმა ოსტატურად გამოიყენა ელინისტური ეპოქის ძალთა ბალანსი. მისი კავშირი სელევკიდური სირიის მეფესთან, ანტიოქოს I-თან (რომელმაც მას გვირგვინი გამოუგზავნა), არ ნიშნავდა იბერიის სრულ ვასალიტეტს. ეს იყო ურთიერთმომგებიანი პოლიტიკური ალიანსი. სელევკიდებს ესაჭიროებოდათ ჩრდილოეთით ძლიერი ბუფერული სახელმწიფო, რომელიც დააბალანსებდა პონტოს სამეფოს, სომხეთისა და კაპადოკიის პოლიტიკურ ამბიციებს.
ამ ურთიერთობამ განაპირობა კულტურული და პოლიტიკური დიფუზია. ელინისტური მონარქები საკუთარ თავს აღმერთებდნენ (მაგალითად, ანტიოქოსი იწოდებოდა როგორც „აპოლონ სოტერი“). ფარნავაზმაც გადმოიღო „მეფე-ღმერთის“ ეს ელინისტური და სპარსული კონცეფცია და თავისი ძალაუფლება არმაზის კულტთან დააკავშირა. ეს აძლევდა მას საკრალურ უზენაესობას, რასაც ვერცერთი ადგილობრივი ერისთავი ვერ დაუპირისპირდებოდა.
გარდა სამხრეთისა, ფარნავაზის გეოპოლიტიკური სტრატეგია მოიცავდა კავკასიონის ქედის მკაცრ კონტროლს. ჩრდილოეთ კავკასიელებთან დადებული სამხედრო და სისხლით ნათესაური კავშირები უზრუნველყოფდა იბერიის დაცულობას მომთაბარეთა დამანგრეველი შემოსევებისგან. ფარნავაზმა აღადგინა და გაამაგრა ქვეყნის მასშტაბით დანგრეული ციხესიმაგრეები, რითაც იბერია კავკასიაში აუღებელ ციტადელად აქცია.
ფარნავაზიანთა დინასტიური მემკვიდრეობა
მატიანეთა ცნობით, ფარნავაზ I 92 წლის ასაკში გარდაიცვალა და დაიკრძალა მის მიერვე დაარსებულ არმაზის მთაზე, მთავარი კერპის წინ. მან დატოვა არა მხოლოდ ფიზიკურად გაერთიანებული სახელმწიფო, არამედ მძლავრი დინასტია, რომელმაც განსაზღვრა რეგიონის ბედი მომდევნო საუკუნეებში.
ფარნავაზის სიკვდილის შემდეგ ტახტზე ავიდა მისი ძე, საურმაგ I, რომელიც დურძუკი ცოლისგან შეეძინა. საურმაგმა წარმატებით ჩაახშო დიდებულთა სეპარატისტული ამბოხები, გააგრძელა მამის პოლიტიკური კურსი და კიდევ უფრო განამტკიცა არმაზის კულტი. მიუხედავად იმისა, რომ პირდაპირი მამრობითი ხაზი მალევე შეწყდა, დინასტიური ლეგიტიმაცია ქალის ხაზით (საურმაგის ასულისა და მირიან I-ის ქორწინებით) გაგრძელდა.
ფარნავაზიანების სახელი ისეთი ავტორიტეტული იყო, რომ გვიანდელი მონარქები, რომლებიც არშაკუნიანთა ან არტაშესიანთა შტოებს მიეკუთვნებოდნენ, მაინც ცდილობდნენ ფარნავაზთან გენეალოგიური კავშირის ხაზგასმას (ე.წ. მეორე და მესამე ფარნავაზიანთა დინასტიები). ამ დინასტიის ერთ-ერთი ყველაზე ბრწყინვალე წარმომადგენელი იყო ფარსმან I დიდი (ახ. წ. I საუკუნე), რომელმაც იბერია ტრანსკავკასიურ იმპერიად აქცია, დაიმორჩილა სომხეთი და ალბანეთი, და წარმატებით ებრძოდა როგორც პართიის, ისე რომის იმპერიის გეოპოლიტიკურ მაქინაციებს. დინასტიამ, რომელიც ფარნავაზმა დააარსა, იარსება ახ. წ. II საუკუნის ბოლომდე, სანამ იგი საბოლოოდ არ ჩაანაცვლა არშაკიდების სამეფო შტომ.
დასკვნა
ფარნავაზ I-ის ეპოქა არის წყალგამყოფი მომენტი კავკასიის ისტორიაში, როდესაც ტომობრივი ყოფიდან და ქაოსიდან ამოიზარდა სრულყოფილი, ინსტიტუციურად გამართული მონარქია. ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობების გამოძახილითა და სელევკიდების იმპერიის ჩრდილში, ფარნავაზმა შეძლო ისეთი სახელმწიფოს აშენება, რომელიც არა მხოლოდ გადაურჩა ელინისტური ეპოქის ქარტეხილებს, არამედ რეგიონულ ჰეგემონად ჩამოყალიბდა.
მისი მემკვიდრეობა მრავალშრიანია და სამ მთავარ ბურჯს ეყრდნობა:
- სახელმწიფო ინსტიტუციონალიზაცია: რვა საერისთავოსა და სასპასპეტოს სისტემის დანერგვით მან შექმნა მართვის იდეალური მოდელი, რომელმაც დააბალანსა რეგიონული ავტონომია და მკაცრი ცენტრალიზაცია.
- კულტურული იდენტობის ფორმირება: ქართული ენის ერთადერთ სახელმწიფო ენად გამოცხადებამ და ქართული მწიგნობრობის დაფუძნებამ უზრუნველყო ქართველი ერის ასიმილაციისგან გადარჩენა და მისი კულტურული უნიფიკაცია.
- რელიგიურ-იდეოლოგიური ერთობა: სინკრეტული არმაზის კულტის დაწესებით მან პოლიტიკურ გაერთიანებას დაუმატა სულიერი ლეგიტიმაცია, რითაც მეფის ძალაუფლება გაუთანაბრა ღვთაებრივ წესრიგს.
მიუხედავად იმისა, რომ დრომ და ქრისტიანობის ტრიუმფმა წაშალა არმაზის კერპი და შეცვალა მრავალი წარმართული ტრადიცია, ფარნავაზის მიერ დადგენილი ტერიტორიული საზღვრები, ადმინისტრაციული სტრუქტურა და ენობრივი პოლიტიკა საუკუნეების განმავლობაში რჩებოდა ქართული სახელმწიფოებრიობის ურყევ საძირკვლად. ისტორიულ სინამდვილეში ფარნავაზ I იდგა არა მხოლოდ როგორც გამარჯვებული მეომარი, არამედ როგორც უდიდესი რეფორმატორი და სრულიად საქართველოს შემოქმედი.