ვარძიის სამონასტრო კომპლექსი

სამცხე-ჯავახეთში, ერუშეთის მთის კლდოვან ფერდობზე გამოკვეთილი ცამეტსართულიანი კომპლექსი შუა საუკუნეების საინჟინრო აზროვნების ნამდვილი მწვერვალია. ვარძია არის კლდეში ნაკვეთი სამონასტრო ქალაქი და ციხესიმაგრე, რომელიც საქართველოს „ოქროს ხანაში“, მეფე გიორგი III-ისა და მისი დიდებული ასულის, თამარ მეფის ეპოქაში, ქვეყნის უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრს წარმოადგენდა. ეს მონუმენტური ძეგლი აერთიანებს ასობით დარბაზს, საიდუმლო გვირაბსა და საკულტო ნაგებობას, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში იცავდნენ ქვეყნის თავისუფლებას.

სამეფო ჩანაფიქრი და კლდის ქალაქის არქიტექტურა

ვარძიის მშენებლობა XII საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო. თავდაპირველად გიორგი III-მ იგი ჩაიფიქრა როგორც მიუვალი, გარეშე თვალისგან სრულიად ფარული ციხესიმაგრე, რომელიც სამხრეთ საზღვრებიდან მომავალ მტერს დახვდებოდა. თამარ მეფის ტახტზე ასვლის შემდეგ კი თავდაცვითმა ფორპოსტმა ფუნქცია შეიცვალა და უზარმაზარ, სულიერად და კულტურულად მდიდარ სამონასტრო ცენტრად იქცა.

თავის აყვავების ხანაში ვარძია სრულფასოვან, ავტონომიურ ქალაქს წარმოადგენდა. აქ განთავსებული იყო ექვს ათასზე მეტი სენაკი, სატრაპეზო, სამეფო დარბაზი, ბიბლიოთეკა, სააფთიაქო ოთახი და მრავალი მარანი კლდეშივე გამოკვეთილი ქვევრებით. თიხის მილებისგან შემდგარი რთული საირიგაციო სისტემა სუფთა სასმელი წყლით უზრუნველყოფდა კომპლექსის ყველა სართულს, რაც მოსახლეობას ხანგრძლივი ალყის გაძლების საშუალებას აძლევდა.

1283 წლის მიწისძვრა და შემდგომი ისტორია

კლდის ქალაქის იდუმალება 1283 წელს მომხდარმა კატასტროფულმა მიწისძვრამ დაარღვია. ძლიერმა ბიძგებმა ერუშეთის მთის გარეთა ფასადი მოწყვიტა და მტკვრის ხეობაში ჩაიტანა. მიწისძვრამ მთლიანად გააშიშვლა კლდის სიღრმეში დამალული ცამეტსართულიანი ქსელი, გვირაბები, სენაკები და დარბაზები, რის შედეგადაც კომპლექსმა დღევანდელი სახე მიიღო.

მიუხედავად ამ მძიმე დარტყმისა, ვარძიაში ცხოვრება არ შეწყვეტილა. სამცხის ათაბაგებმა აღადგინეს დაზიანებული ნაწილები, მიაშენეს ქვის ზურგიანი სამრეკლო და გაამაგრეს თაღები. სამონასტრო ცხოვრება აქ XVI საუკუნის შუა წლებამდე გაგრძელდა, სანამ ირანელთა ლაშქარმა, მოგვიანებით კი ოსმალებმა არ დაიპყრეს რეგიონი, რის შემდეგაც ძეგლი საუკუნეების მანძილზე დაცარიელდა.

ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი და ფრესკული მხატვრობა

კომპლექსის სულიერი გული ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარია, რომელიც მთლიანად კლდის მასივშია გამოკვეთილი. მისი კედლები XII საუკუნის უნიკალური ფრესკებითაა შემკული, სადაც გამოყენებულია ძვირფასი ლაჟვარდის პიგმენტი. ეს მხატვრობა უდიდესი ისტორიული ღირებულებისაა, რადგან აქ შემონახულია თამარ მეფის ერთ-ერთი იშვიათი, მისი სიცოცხლისდროინდელი პორტრეტი მამასთან, გიორგი III-სთან ერთად.

ტაძრის სიღრმეში, კლდის ქვეშ, საიდუმლო გვირაბის მიღმა იმალება ბუნებრივი წყარო, რომელსაც ხალხი თამარის ცრემლებს უწოდებს. ეს წყარო დღესაც უცვლელად ამარაგებს ცივ, სუფთა წყლით იმ მცირერიცხოვან ბერებს, რომლებიც დღეს ვარძიაში მოღვაწეობენ და ამ უძველეს ქალაქში სამონასტრო ტრადიციებს აგრძელებენ.